De Nederlandse Grondwet moet gaan leven, eindelijk

Vandaag brengt een Staatscommissie advies uit over de Grondwet. Wat moet er anders? Waarom geen preambule? Een gesprek met de voorzitter.

foto Johanes van Assem 13-09-2006 den haag, voor de tweede kamer een tekst uit de grondwet

Den Haag, 11 nov. - Het is een advies, maar wel een heel zeldzaam advies. Als de Grondwet in Nederland wordt veranderd, dan komt er altijd eerst een zware expertcommissie uitleggen hoe dat moet. Sinds 1815 is dit Staatscommissie nummer twintig, nu bemand door zeven hoogleraren, een staatsraad, een theoloog en een hoge rechter. Zes vrouwen en vier mannen. Hoe kan de Grondwet beter begrepen en vaker toegepast worden? En hoe kun je meer doen met de symboliek van de Grondwet nu het vertrouwen in de overheid taant en burgerschap niet meer vanzelf spreekt?

De aanhef van grondwetten zijn vaak leuzen, waarin de waarden van de natie en de burger staan. U adviseert juist een zakelijke ‘algemene bepaling’.

„Wij vinden het belangrijk dat in de Grondwet die waarden zijn opgenomen die rechtskracht hebben. Verklaringen in zo’n preambule zijn niet afdwingbaar. Een algemene bepaling is dat wel. De wetgever moet zorgen dat de wetten net als aan andere grondwettelijke regels ook aan die algemene bepaling voldoen. Dat leidt tot een grotere bindende kracht van de Grondwet. De algemene bepaling die wij voorstellen is trouwens ook kort en krachtig.”

Zo’n bepaling is dan automatisch het nieuwe artikel 1?

„Dat hebben we uitdrukkelijk in het midden gelaten. Als je dat doet, zeg je namelijk ook iets over het huidige artikel 1 (Iedereen in Nederland wordt gelijk behandeld; red). Dat artikel zou dan worden verdrongen. We geven geen advies over waar de bepaling moet staan. Je zou het ook vóór artikel 1 kunnen zetten, zonder nummer.”

Is de betekenis van de Grondwet verzwakt?

„Op een aantal punten is versterking wenselijk. Maar als de Grondwet niet wordt gewijzigd hebben we niet opeens een groot probleem. Je kunt de betekenis ook versterken door meer aandacht te geven aan de Grondwet, aan mensenrechten in het onderwijs en in de politiek. Als het kabinet zou besluiten constitutionele toetsing mogelijk te maken (controle door de rechter van wetten op schending van de grondwet, red.) dan maak je wel in één keer zichtbaar dat de wetgever zich richt naar de Grondwet. Je maakt grondrechten dan afdwingbaar bij een apart constitutioneel hof of gewoon bij de rechter.”

Het idee van directe controle door de rechter begint vleugels te krijgen.

„De Grondwet gaat dan echt leven. De rechter zal dan op een keer uitspreken dat een wet niet klopt met de Grondwet. Vervolgens gaat de krant erover schrijven. Daarna bemoeit iedereen zich mee. Wij focussen nu op mensenrechtenverdragen. Dat is voor de burger erg ver weg. Je moet grondrechten kunnen toetsen aan de eigen Grondwet die je met z’n allen afsprak. In het wetgevingstraject wordt er natuurlijk wel naar de Grondwet gekeken. Maar als niemand zegt ‘hé, dit kan niet, terugsturen!’ gebeurt er nog niks. Er is nu geen stok achter de deur. De betekenis van de Grondwet voor de burger is toch dat-ie wordt nageleefd.”

U wilt ook het legaliteitsbeginsel in de Grondwet (alles wat de overheid doet, moet voortvloeien uit een wet), want dat versterkt het vertrouwen van de burger in de overheid.

„Het is geldend recht, maar het staat niet in de Grondwet. De burger kent het dan ook niet. Je zegt zo dat de burger is beschermd tegen overheidswillekeur. Als burgers weten dat ze grondrechten hebben waar de overheid echt niet aan kan komen, dan denk ik dat zoiets veiligheid kan geven en vertrouwen in de overheid.”

U wilt het bevorderen van ‘de Europese rechtsorde’ in de grondwet. Dat wil die burger juist niet, vermoed ik.

,,Er is ons gevraagd of de invloed van Europa niet in de Grondwet zichtbaar moet zijn. Nou, de commissie vindt van wel. Maar we zeggen meer dan dat. De Grondwet moet een grotere rol krijgen bij het tot stand komen van verdragen. Het parlement moet zich meer betrokken voelen bij Europese besluitvorming. We moeten onze eigen punten voor elkaar krijgen in die Europese rechtsorde. Waar mensen boos of bang voor zijn, is dat ze geen invloed hebben in Europa. En dan moet je het toch hebben van je parlement.”

Verdragen worden nu te vaak stilzwijgend goedgekeurd?

„Ja, als verdragen rechtstreeks de burger raken, zou uitdrukkelijke goedkeuring van het parlement vereist moeten zijn. Daar hoef je de Grondwet niet voor te veranderen. De Grondwet is ook belangrijk in internationaal, Europees verband. De Grondwet bevat internationaal gedeelde waarden, democratie, rechtsbescherming. Doe met je eigen waarden intern meer, maar gebruik ze vooral ook in Europa.”

Eigenlijk spoort het idee van een voor de burger direct bruikbare grondwet helemaal niet met onze afstandelijke democratie met veel benoemde in plaats van gekozen functionarissen.

„ De bedoeling is om de Grondwet een duidelijker plaats te geven in recht en politiek. Dat zit ’m in het versterken van die rechtskracht. De burger moet alles kunnen vinden wat afdwingbaar en handhaafbaar is.”