Rutte worstelt met weerbarstige staat

Ook onder Rutte stijgen de lasten, de staatsschuld en de overheidsuitgaven. Net als onder linksere kabinetten in het verleden.

Geen lastenverzwaringen, beloofden de huidige regeringspartijen VVD en CDA in de verkiezingscampagne. Lastenverzwaringen zijn slecht voor de economie, je kunt beter bezuinigen. De overheid moet slinken, want een groeiende overheid betekent meer kosten voor de gemeenschap. Niet goed voor de economische dynamiek, zo is hun redenering.

Wat zal de reactie zijn van burgers als zij de begrotingsstukken lezen die gisteren door het ministerie van Financiën en het Centraal Planbureau zijn gepubliceerd? Onder de weinig aanlokkelijke vlaggen van startnota (ministerie van Financiën) en Actualisatie Economische Verkenning (Centraal Planbureau) werd gisteren de financiële bijsluiter van het nieuwe kabinet openbaar.

De cijfers liegen er niet om: zij nopen tot een ingrijpende bijstelling van het beeld, als dat al zou bestaan, dat het kabinet-Rutte een bezuinigingskabinet is, een kabinet dat alleen maar hakt, de uitgaven beperkt en de overheidsfinanciën saneert. Het nieuwe kabinet loopt net als linksere kabinetten aan tegen de weerbarstigheid van een groeiende overheid.

De uitgaven van de overheid stijgen de komende kabinetsperiode met 25 miljard euro – ondanks alle bezuinigingen. Wat zei VVD-leider Mark Rutte ook alweer bij de Algemene Politieke Beschouwingen van september 2008 tegen het kabinet Balkenende IV, dat hij vanwege ‘potverteren’ en nivelleren gekscherend al eens het tweede kabinet-Den Uyl noemde? „U laat de staat met 26 miljard euro groeien. (...) Wij zijn daar tegen. Wij geloven niet in een staat als de grote garantiebrenger van uw en mijn voorspoed. Daar moeten mensen zelf voor zorgen.”

En dat moeten ze zeker onder het kabinet-Rutte. De belastingen en premies groeien de komende jaren met 29 miljard euro, waarvan ruim 12 miljard euro door kabinetsbeleid. Ten opzichte van de omvang van de Nederlandse economie groeien die lasten voor burgers en bedrijven gestaag, zo berekent het Centraal Planbureau nu (zie grafiek).

„We hebben ook eerlijk gezegd dat de lasten enigszins verzwaard worden”, legt Mark Harbers, Tweede Kamerlid van de VVD, uit. „Dat is een compromis dat we bij de formatie hebben moeten sluiten.” Hij wijst erop dat het er vooral om gaat het begrotingstekort terug te dringen en de overheidsuitgaven onder controle te krijgen. Zonder ingrijpen zouden de overheidsfinanciën er een stuk slechter hebben uitgezien.

Dat de begroting niet in evenwicht zal zijn in 2015, zoals in het regeerakkoord werd beloofd, is een categorie mee- en tegenvallers waar de VVD niet wakker van zegt te liggen. Maar D66 verbaast zich over het groeiende gat op de begroting. „Eerst zou het tekort nul zijn, toen werd het 6 miljard euro en nu is het 8 miljard euro”, aldus Wouter Koolmees. De overheidsschuld zal in de komende kabinetsperiode met 73 miljard euro stijgen naar 455 miljard.

Koolmees wil van minister De Jager van Financiën (CDA) weten waardoor de lasten steeds hoger blijken uit te vallen voor burgers. „Het ministerie van Financiën zegt dat die met 8,2 miljard omhooggaan. Het Centraal Planbureau maakt op dezelfde dag een stijging van 12,5 miljard bekend. Waar zit dat verschil nu in?”

De kosten van de zorg groeien sterk onder Rutte, vooral doordat het kabinet er op aandringen van de PVV voor koos om weinig te veranderen aan de structurele bovengemiddelde groei van deze sector. Volgend jaar is de samenleving 60 miljard euro aan de zorg kwijt. In 2015 is dat meer dan 65 miljard, een stijging van 27 procent. „Het wordt minder meer”, relativeert VVD’er Harbers. „Het is ook een gevolg van fijne zaken: we leven langer en we worden beter behandeld.”

Zulke ‘fijne zaken’ gelden ook voor de AOW. De kosten daarvan stijgen de komende jaren met 10 miljard euro doordat we langer leven, maar het kabinet voorlopig nog niet de pensioengerechtigde leeftijd aanpast. Het streven is nu om over 10 jaar de AOW-leeftijd met één jaar te verhogen. Dat voelt Rutte in zijn begroting.

De sociaal-liberalen van D66 willen maar al te graag het imago van de VVD overnemen van een partij die scherp let op de ontwikkeling van de overheidsfinanciën. Zij worden de laatste weken op hun wenken bediend. Zo wordt de reductie van het begrotingstekort slechts voor de helft bepaald door bezuinigingen van dit kabinet. De andere helft komt op het conto van hogere collectieve lastendruk – een lastig uit te leggen verhaal voor liberalen die dwepen met een kleinere overheid en lastenverlichting. Juist D66 zal daar de komende tijd veel plezier van hebben bij het voeren van oppositie.

Overigens heeft deze partij wel degelijk complimenten voor het nieuwe kabinet als het om de begrotingsregels gaat. Die worden aangescherpt: meer uitgaven worden in een keurslijf gedrukt en minder uitgaven worden hiervan uitgezonderd. Daarnaast hebben VVD en CDA er op advies van een ambtelijke werkgroep voor gekozen om de alarmbellen scherper af te stellen. Die gaan eerder af dan voorheen. Als de ontwikkeling van het begrotingstekort 1 procentpunt slechter uitvalt dan afgesproken, gaan voortaan al de bellen rinkelen.

Overigens wijst het Planbureau er net als eerder bij zijn reactie op het regeerakkoord op dat het bevriezen van ambtenarensalarissen geen zoden aan de dijk zet om een financieel probleem van de overheid op te lossen. Op basis van ervaringen uit het verleden accepteren de wetenschappers uit Scheveningen een nullijn niet als bezuiniging. Het verleden heeft immers bewezen dat na bevriezing altijd een ‘inhaalslag’ volgt waardoor een achterstand op de lonen in het bedrijfsleven gewoon weer wordt ingelopen.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Rutte worstelt met weerbarstige staat (10 november, pagina 15) wordt gemeld dat de zorgkosten deze kabinetsperiode met 27 procent stijgen naar 65 miljard euro. Dat moet zijn 75 miljard. De kosten van de AOW stijgen onder Rutte met 5 miljard euro en niet met 10 miljard.