De VARA, 'de omroep van het vrije woord'

Een vals zingende Sonja Barend (in duet met Willem Ruis), André Hazes verkleed als deftige dame en een striptease van Astrid Joosten: het waren de drie meest curieuze fragmenten vrijdag in het avondvullende programma De verrukkelijke 85, waarin Frank Evenblij het VARA-archief plunderde en langsging bij coryfeeën van nu en vroeger, zoals de 83-jarige omroepster Karin Kraaykamp.

Het hele weekeinde vierde de VARA feest. Omdat in het midden van de jaren twintig de levensbeschouwelijke zuilen kort na elkaar besloten tot het oprichten van een eigen radio-organisatie, bestaan ze allemaal in dezelfde periode 85 jaar. De KRO feliciteert zichzelf bescheiden met een ‘week van de spiritualiteit’, de VARA pakt veel steviger uit door te pronken met het roemruchte verleden.

Nog duidelijker werd dat in een door Han Peekel samengestelde terugblik, 85 jaar verschillig: een avondje VARA, die overigens alleen ’s middags en ’s nachts werd uitgezonden. Er is best reden om je op de borst te kloppen, als je het zo achter elkaar zet. De VARA kent een unieke traditie van grensverleggend amusement en sociaal geëngageerde informatie. Als geen ander trachtte de Vereniging Arbeiders Radio Amateurs haar achterban te mobiliseren tot actief radio luisteren en tv kijken.

In de jaren twintig was een radio nog een luxe bezit, dus sleutelden duizenden socialistisch georiënteerde luistervinken hun eigen apparaat in elkaar. Leen Timp, in 1951 de eerste eigen cameraman van de VARA, vertelde dat hij in de Tweede Wereldoorlog zelfs een vriend had die zelf een televisie had gebouwd om zo naar de BBC te kunnen kijken, zij het nog zonder geluid.

Ook sabotage en beschimping van „de omroep van het vrije woord” is niet iets van vandaag of gisteren. In de jaren dertig strooiden tegenstanders al kopspijkers op het fietspad dat naar de ledendag leidde, in de jaren vijftig had AVRO-directeur Sybe van der Zee het over „de rooie honden” van de VARA. Nog een decennium later kreeg Mies Bouwman drollen in de brievenbus omdat ze aan het satirische programma Zo is het toevallig ook nog ’ns een keer meedeed.

Als je die geschiedenis overziet, van Tom Manders, Ja zuster, nee zuster, Rudi Carrell, Achter het nieuws en Sonja Barend, dan steekt de jubileumshow van Paul de Leeuw op zaterdagavond daar bleekjes bij af.

Pauls Kadoshow leek nog het meest op de lawaaiige spelprogramma’s van Willem Ruis, maar knipoogde nog meer naar het huidige commerciële aanbod. Daar kun je op deze manier niet van winnen: met net iets meer dan een miljoen kijkers werd de cijferslag met Ik hou van Holland (RTL4, 2,5 miljoen kijkers) ruim verloren. Maar ja, die achterban is ook weg.