Te beschaafd om te schaken

Harry Mulisch heeft eens gezegd of geschreven dat hij niet schaakte omdat hij daar te beschaafd voor was, maar dat was niet helemaal waar. Hij had vroeger bord en stukken en vertelde eens dat hij ze een keer aan Hein Donner had uitgeleend, omdat die Bent Larsen op bezoek had en zelf alleen maar een zakschaakspelletje had. Bovendien bestaat er een foto waarop Mulisch achter het schaakbord zit.

Het ging om een simultaan van Max Euwe in 1956 in een Haags artiestenrestaurant met de naam De Ruif. Op de foto maakt Euwe tegen de violist Theo Olof net een blunder waardoor hij op zijn volgende rondje die partij op moest geven, na slechts elf zetten. Aan het bord naast Olof zit de acteur Ton Lutz en daarnaast Harry Mulisch.

Naar aanleiding van die foto schreef de dichter Jan Kal in het tijdschrift Matten (nummer 4) een artikel dat voornamelijk over Olof ging, maar ook over het schaken van Mulisch.

Die zei tegen Kal: ,,Ik heb het verder ook nooit meer gedaan. Alleen wilde Donner in een bepaalde periode steeds met me spelen. Dan gaf hij een koningin voor en vroeg: 'Waar wil je matgezet worden?' Ik wees dan wat aan en ging op die plek na een tijdje mat. Soms duurde het wat langer doordat Donner me niet op het goeie vakje kon krijgen. Vond hij leuk. Mij kon het niks schelen.''

Voorgift van een koningin, plus de keuze van het sneuvelvakje, dat is geen kleinigheid. Soms vergeten we hoe afgrondelijk diep de kloof tussen verschillende niveaus van schaakkracht kunnen zijn.

Ambitieuze schakers zitten in zak en as als ze een paar ratingpunten dreigen te verliezen. In het menselijk contact tussen schakers kan het verschil van één ratingpunt een verhouding tussen meester en knecht scheppen. Nee, dat kun je inderdaad niet beschaafd noemen; Mulisch had gelijk. Gelukkig dat er mensen zijn die in een homerisch gelach zouden uitbarsten bij de gedachte aan een hierarchie die gebaseerd is op schaakkracht.

Alles goed en wel, maar we blijven natuurlijk de elopuntjes tellen. Op de FIDE-ranglijst van 1 november heeft Anand de eerste plaats overgenomen van Magnus Carlsen, maar alleen doordat de overwinning van Carlsen in het Pearl Spring toernooi in Nanjing nog niet is meegerekend. Anish Giri is voor het eerst de beste Nederlander, en we mogen aannemen dat dat nog wel een tijdje zo blijft.

Ik zag dat de Fransman Maxime Vachier-Lagrave, die net het Univé toernooi in Hoogeveen heeft gewonnen, tussen januari en nu geleidelijk van de 18de naar de 36ste plaats is gezakt. Dat verbaasde me, je zou zo'n terugval niet verwachten van iemand die net twintig jaar is geworden.

Toen ik tijdens het toernooi in Hoogeveen zijn doopceel lichtte, kwam ik een bijzondere partij tegen uit het kampioenschap van Frankrijk dat hij in 2007 won. De partij is niet zonder gebreken, maar heeft veel dat we graag zien; een speculatief kwaliteitsoffer in de opening, een dameoffer, een minorpromotie en aan het eind nog een torenoffer.

Robert Fontaine - Maxime Vachier-Lagrave, Aix les Bains 2007

1. Pf3 f5 2. d4 Pf6 3. g3 g6 4. Lg2 Lg7 5. 0-0 0-0 6. c4 d6 7. Pc3 Pc6 8. b3 Een slap zetje. Gretiger is 8. d5. 8...e5 9. dxe5 dxe5 10. La3 e4 Dit kwaliteitsoffer was al eerder gespeeld. Nodig was het niet, want de normale zet 10...Te8 is goed genoeg. 11. Lxf8 Dxf8 12. Pd4 Pxd4 13. Dxd4 Le6 14. Dd2 h5 Dit was de eerste nieuwe zet. 15. Tad1 h4 16. Dg5 Kf7 17. Df4 Dc5 18. Pb5 hxg3 19. hxg3 Ook in het eindspel na 19. Dxc7+ Dxc7 20. Pxc7 zou zwart compensatie voor de geofferde kwaliteit hebben. 19...Tc8 20. Pd4 Ld7 21. g4 Wit wil de aanval overnemen door zelf ook materiaal te offeren, maar dat had hij beter niet kunnen doen. 21...Pxg4 22. Pxf5 Lxf5 23. Td5

23...Dxd5 Een mooi dameoffer, maar omdat het eigenlijk tot remise had moeten leiden, was 23...Df8, met voordeel voor zwart, objectief sterker geweest. 24. cxd5 Le5 25. Dc1 Lh2+ 26. Kh1 Th8 27. Dc4 Na 27. e3 moet zwart remise houden door eeuwig schaak. 27...Ld6+ 28. Kg1 Lh2+ 29. Kh1 b5 30. Dxb5 Hier kon wit ook nog remise maken met 30. Dc6, al is het nu ingewikkelder. Wit zou een tempo meer hebben dan in de partij en dat zou hem net redden. 30...e3 Hierna is er waarschijnlijk geen goede verdediging meer voor wit. 31. Lf3 Na 31. fxe3 wint zwart met 31...Lf4+. 31...Pxf2+ 32. Txf2 Of 32. Kg2 Lh3+ 33. Kxh2 Ld7+ met damewinst. 32...exf2 33. Kg2 Lg1 34. Dc6 De beste kans was 34. Kf1 Th2 35. Lg2 Txg2 36. Dc6 om te proberen zelf eeuwig schaak te geven, al geloof ik niet dat dat er echt inzit. 34...Th2+ Nu gaat wit geforceerd mat. 35. Kg3

35...f1P+ De promotie tot paard is nodig, want na 35...f1D zou wit eeuwig schaak geven. 36. Kf4 Th4+ 37. Kg5 Le3+ 38. Kxh4 g5+ 39. Kh5 Pg3+ Wit gaf op, een zet voor het mat.