Eén is van het milieu, ander van het asfalt. Wie blijft?

De samenvoeging van ministeries zorgt voor verwarring en onrust bij ambtenaren. „Dit wordt de opmaat voor een slachting.”

De blauwe informatieborden op Den Haag Centraal wijzen nog keurig de looprichting aan naar het ministerie van VROM. Op het gebouw zelf, even verderop, staat in grote letters: Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu. Maar het kabinet-Rutte heeft dit ministerie na 28 jaar opgeheven. VROM is alleen nog maar een gebouw.

De 5.500 ambtenaren die op VROM werken maken zich grote zorgen. Ze worden verdeeld over vier ministeries (zie graphic) en vragen zich af of ze straks nog wel een baan hebben, hoe de verhouding met hun nieuwe collega’s zal zijn, en of de hele operatie wel nut heeft. Ze willen erover praten, maar alleen anoniem. In een interne memo wordt gewaarschuwd dat „veel onzekerheid is ontstaan bij veel medewerkers. Van het management wordt gevraagd deze onzekerheid zoveel mogelijk te reduceren.”

De opheffing van VROM maakt onderdeel uit van de grootste departementale herindeling sinds begin jaren tachtig. Het aantal ministers is teruggebracht van zestien tot twaalf. Los van de herindeling spelen nog twee grote bezuinigingen. Het kabinet wil 6,5 miljard euro per jaar besparen op de overheid en de vrees is dat dat ten koste gaat van banen. Daarnaast loopt nog het project ‘Vernieuwing Rijksdienst’ van het vorige kabinet, dat het aantal ambtenaren tot 2011 met 12.800 wil reduceren (zie inzet).

Vooral VROM-ambtenaren die naar het ministerie Infrastructuur en Milieu verhuizen, vrezen overbodig te worden verklaard. Hun angst: het oude ministerie van Verkeer en Waterstaat draait onder een nieuwe naam gewoon door, in hetzelfde gebouw. Alleen komen er honderden ‘nieuwelingen’ bij. Mensen die niemand daar kent. „Dan sta je gelijk met 2-0 achter. Dit wordt de opmaat voor een slachting”, zegt een VROM-ambtenaar.

Het oude Verkeer en Waterstaat en VROM hebben altijd al een moeizame verhouding gehad. Bij de aanleg van een nieuwe weg dacht de een vooral aan het asfalt, de ander aan het milieu. Maar uiteindelijk ging wél om precies dezelfde weg. „We schreven dezelfde nota, alleen voor een andere minister”, zegt een andere VROM-medewerker.

Niet alleen beleidsambtenaren maken zich zorgen over hun baan. Dat geldt nog meer voor de ondersteunende diensten, zoals de bestuursondersteuning, speechschrijvers, en de afdeling communicatie. Een ministerie heeft maar één secretaris-generaal (SG) nodig, één directeur communicatie, een beperkt aantal persvoorlichters. Sinds de samenvoeging is duidelijk dat er te veel mensen zijn. Illustratief was de kleine presentatie afgelopen woensdag van minister Edith Schippers (VWS, VVD) over de opheffing van het rookverbod voor kleine cafés. Daar liepen liefst vier persvoorlichters rond.

Voor 1 januari moet duidelijk worden welke ambtenaar naar welk ministerie gaat en wie welke functie krijgt. Dat is niet altijd voorspelbaar omdat sommige ambtenaren verschillende dingen doen, die nu onder diverse ministeries vallen. Volgens directeur-generaal Mark Frequin van Wonen, Wijken en Integratie, dat tot voorheen onder VROM viel en nu onder Binnenlandse Zaken, moet er „een redelijke balans” zijn. „De sleutelfiguren moeten niet allemaal uit hetzelfde departement komen. Het moet geen overname zijn, maar een samenvoeging. Anders krijg je echt onrust.”

Maar de belangrijkste vraag is wat een departementale herindeling eigenlijk oplevert. Betere samenwerking? Of kost het vooral extra tijd en energie?

Dat laatste, vreest Jacques Wallage, voorzitter van de Raad voor het openbaar bestuur (ROB), een onafhankelijk adviesorgaan van regering en parlement. De ROB wil het aantal departementen juist niet verminderen: „De reorganisatie slokt jarenlang de energie van de ambtelijke top op. Het duurt lang voordat men zich beschouwd als deel van een nieuw ministerie.” Wallage heeft in zijn contacten met topambtenaren „ontreddering” geproefd, zegt hij, „want zij moeten dit uitvoeren. Het geeft onrust, vergt grote cultuuromslagen, en vreet energie.”

Tijd nemen is juist belangrijk, vindt Mark Frequin. „Elk departement heeft zijn eigen geschiedenis, zijn eigen cultuur, zijn eigen woordgebruik. Sommige ambtenaren hebben er dertig jaar gewerkt. Onderschat dat niet, die hebben echt een band met het departement opgebouwd. Iedereen neemt bagage mee.”

Ook financieel is onduidelijk wat de herindeling oplevert. Ambtenaren ontslaan is lastig en is duur. Er zijn extra kosten voor bijvoorbeeld nieuwe e-mailadressen en nieuwe toegangspasjes. „Het levert wel iets op, maar reken niet op honderden miljoenen”, zegt hoogleraar bestuurskunde Roel in ‘t Veld.

Een herindeling is „betrekkelijk arbitrair”, zegt ROB-voorzitter Wallage. „Volkshuisvesting gaat nu naar Binnenlandse Zaken. Curieus. Dat zou je bij een ruimtelijk departement verwachten, samen met infrastructuur.” Hij noemt het terugbrengen van het aantal departementen, net als het verminderen van het aantal politici en ambtenaren, „populistische retoriek om aan de onvrede van de bevolking tegemoet te komen.”

Topambtenaar Roel Bekker, tot juli van dit jaar secretaris-generaal Vernieuwing Rijksdienst, belast met de inkrimping van het ambtenarenkorps, vindt de samenvoeging van Landbouw en Economische Zaken onlogisch. „Het zijn compleet anders werkende departementen. Landbouw richtte zich op één bedrijfstak: landbouw en voedsel. Ze hebben een eigen internationale vertegenwoordiging, een eigen universiteit. Het is een tamelijk autarkisch departement. Landbouw maakt specifieke wetten voor de eigen sector. Bij EZ doen ze precies het tegenovergestelde.” Waarom dan toch samenvoegen? Bekker, nu bijzonder adviseur bij de Algemene Bestuursdienst van het Rijk, stelt dat „departementen politiek belangrijk zijn. Ze bepalen de politieke grootheid.” Zo kreeg CDA-onderhandelaar Maxime Verhagen een groot ministerie onder zich.

In elk geval leveren alle verschuivingen ook verwarring op bij het kabinet zelf. Zoals bij minister Donner (BZK, CDA). Hij leverde politie, brandweer, en rampen-, crisis- en terrorismebestrijding in, kreeg er volkshuisvesting en integratie voor terug, terwijl hij zelf afkomstig was van Sociale Zaken. Donner belde onlangs zijn oude chauffeur van Sociale Zaken om hem op te halen. Donners woordvoerder bracht redding; die had het nummer van de nieuwe chauffeur bij zich.