Obama's experiment is na twee jaar al voorbij Kopstukken

Het Democratische verlies toont het hardnekkige anti-politieke sentiment in de VS.

De kiezer straft Democraat en president Obama, omdat hij zijn plannen uitvoert.

Een wereldmacht die geen machthebbers duldt. De Amerikanen hebben zich dinsdag bij de Congresverkiezingen voor de derde keer in zes jaar tegen de dominante partij van Washington gekeerd. De kiezers deelden een daverende klap uit aan Obama, die zij nog maar twee jaar geleden met een ruime meerderheid in het zadel hielpen.

Het anti-politieke sentiment bij de burgers wil maar niet wijken. Throw the bums out, schop de klootzakken eruit, was dit jaar een populaire leuze van de Tea Party, de conservatieve volksbeweging die zich heeft ontwikkeld tot de even luidruchtige als invloedrijke vertolker van het ongenoegen over de overheid.

En dat is wat er dinsdag gebeurde. De regering is niet de oplossing, de regering is het probleem, zei Ronald Reagan in de jaren tachtig. Die opvatting is nog altijd springlevend.

Ook Republikeinen zijn zich daarvan bewust. Zij behaalden in het Huis van Afgevaardigden de grootste zetelwinst sinds de Tweede Wereldoorlog, maar het wispelturige electoraat maakt de partij beducht voor triomfalisme. In het huidige klimaat kan een overwinning zo weer zijn vervlogen.

Rijzende ster Marco Rubio, die in Florida een senaatszetel won, waarschuwde dan ook dat „wij dit niet moeten presenteren als omhelzing van Republikeinen”. Hij adviseerde vooral bescheidenheid aan de winnaars. „De kiezers gunnen ons alleen maar een tweede kans.”

Elke partij of president die sinds 2004 een overwinning gebruikte om zijn programma uit te voeren, werd daarvoor vervolgens afgestraft.

Bush zei na zijn herverkiezing zes jaar terug dat hij zijn zege wilde benutten voor grote Republikeinse projecten, zoals privatisering van de sociale zekerheid. Twee jaar later verloor zijn partij het Congres.

Obama voerde in 2008 over de rug van John McCain campagne tegen Bush, en de Republikeinen verloren het presidentschap. Obama slaagde er daarna in een deel van zijn plannen door te voeren, en dit jaar hoefden de Republikeinen, aangejaagd door de Tea Party, alleen maar op de resultaten te wijzen om de Democraten een oplawaai te verkopen.

Feit is dat Obama zijn mandaat heeft overschat. Bill Galston, de oud-adviseur van Bill Clinton, wees er eind 2008 al op dat Obama’s kiezers geen grotere overheid wilden. Het geluid werd destijds amper gehoord. Het Witte Huis analyseerde dat de kredietcrisis bij uitstek geschikt was voor een nieuwe New Deal. Maar Obama kon zijn kiezers niet overtuigen dat een activistische overheid verbetering brengt. Dus dat experiment is weer voorbij. President Obama erkende gisteren de „afstraffing” en suggereerde dat een compromis over de belastingverlagingen van Bush, die hij wilde terugdraaien, nu mogelijk is. Intussen zal de pijn van de nederlaag het vertrouwen onder de Democraten in de president niet vergroten. Afrekeningen liggen voor de hand.

Het gevolg van de uitslag is dat Amerika de komende jaren een verdeelde regering heeft. Het Witte Huis tegenover het Congres. En om het nog ingewikkelder te maken: ook het Congres is verdeeld. Want ondanks de zege in het Huis slaagden de Republikeinen er niet de meerderheid in de Senaat te heroveren.

Vooral de zege van de Democratische meerderheidsleider Harry Reid in de Senaat was verrassend. Ook in enkele andere staten deden Democratische senaatskandidaten het beter dan verwacht.

Niet alle stemmen zijn geteld, maar vaststaat dat de Democraten een meerderheid van 52 of 53 zetels in de Senaat behouden. Dit betekent dat zich de komende twee jaar een permanente strijd tussen beide huizen van het Congres gaat afspelen. Het ideale scenario voor Obama is dat hij boven dat gevecht kan uitstijgen.

Zijn nieuwe tegenspeler, aankomend Republikeins voorzitter van het Huis John Boehner, is geen man met groot charisma, al werd zijn overwinningstoespraak goed ontvangen.

Boehner, van bescheiden komaf, vertelde met gebroken stem dat hij zijn eigen Amerikaanse droom had waargemaakt. Hij zei te willen samenwerken met de president, maar verbond daaraan de voorwaarde dat „de koers veranderd moet worden”.

Tegelijk zit Boehner opgezadeld met tientallen nieuwe Congresleden die zich hebben gecommitteerd aan de Tea Party. De conservatieve volksopstand is geland in het Congres. En de waardering voor compromissen is in die kringen niet hoog. Boehner zei gisteren dat hij „de basis” wil leggen om de nieuwe verzekering voor ziektekosten, „dit wanproduct”, terug te draaien.

De kans dat hij daarmee een gevangene van de Tea Party wordt, is zeker niet denkbeeldig. Het is een publiek geheim dat de zorgwet niet snel uit de boeken verdwijnt: daarvoor hebben Republikeinen de stemmen in de Senaat niet. Na hun zege in 1994 waren Republikeinen zo beducht voor deals met het Witte Huis dat de federale regering korte tijd op slot ging. Dat vormde uiteindelijk de basis voor Bill Clintons herverkiezing in 1996.

Daarom ligt ook strijd binnen de Republikeinse gelederen voor de hand. Dinsdagavond stonden de eerste Tea Party-kandidaten al op die vaststelden dat de ‘Grand Old Party’ het voortreffelijk doet zolang deze zich als ‘de partij van nee’ opstelt.

Tegelijk presteerden Tea Party-senaatskandidaten in Nevada, Colorado, Delaware en Alaska teleurstellend. Beide stromingen in de partij hebben dus argumenten voor hun positie.

En zo schept de uitslag vooral voorwaarden voor nieuwe strijd. Strijd tussen het Witte Huis en het Congres. Strijd tussen de huizen van het Congres. Strijd tussen Republikeinen. Strijd tussen Democraten. Bij zo veel strijd kan er van regeren bijna niets terechtkomen – maar dat is vermoedelijk ook de bedoeling van de kiezer.

Lees meer over de Congresverkiezingen op pagina 16 en 17

    • Tom-Jan Meeus