Geen eenduidige persoonlijkheid

Lady Gaga wist: ik moet een persoonlijkheid worden – een persona heet dat in Amerika.

Dat maakt haar meer dan het zoveelste popsterretje, aldus twee boeken.

U.S. Singer Lady Gaga plays to a sell out crowd at the Odyssey Area in Belfast, Northern Ireland, Saturday, Oct. 30, 2010. (AP Photo/Peter Morrison) AP

Van Lady Gaga wordt gezegd dat ze wereldrecordhoudster ‘beroemd worden in korte tijd’ is. In 2007 had niemand nog van haar gehoord, drie jaar later is ze een superpopster die door het Amerikaanse tijdschrift Time tot invloedrijkste artiest ter wereld is uitgeroepen.

Of Lady Gaga echt het wereldrecord heeft, is moeilijk te bepalen. Een goede tegenkandidaat is Elvis Presley. Hij nam in 1954 zijn eerste plaat op, had twee jaar later zijn eerste gouden plaat in de Verenigde Staten en was toen ook buiten de VS al bekend.

Bovendien, zo blijkt nu uit twee boeken (Lady Gaga van de Amerikaanse journalist Maureen Callahan en Gaga van Johnny Morgan, ook een Amerikaan), was Lady Gaga al voor 2007 onder haar eigen naam, Stefani Germanotta (1986), een paar jaar druk bezig met popmuziek. Alleen zat ze toen op het verkeerde spoor. Als rijkeluisdochter uit New Yorks Upper East Side en studente aan de New York University dacht ze als singer-songwriter carrière te moeten maken.

Dat lukte niet. In 2005 maakte ze met de Stefani Germanotta Band een paar opnamen die op cd verschenen maar nauwelijks verkochten. Ook haar optredens in bars en clubs in New York leidden tot niets. Pas toen ze in contact kwam met Rob Fusari, een producer die voor onder anderen Destiny’s Child en Will Smith had gewerkt, zag ze in dat ze sneller beroemd kon worden met eurotrash-achtige dance dan met rock.

Callahan en Morgan hebben over hetzelfde onderwerp twee verschillende boeken gepubliceerd. De biografie van Callahan is een slecht geschreven haastklus waarin iedere geciteerde voortdurend zegt: ‘dan heb ik zoiets van...’. Morgans Gaga bestaat uit serieuze stukken over de verschillende fasen in de opkomst van Lady Gaga en veel kleurenfoto’s van de kameleontische superster.

Callahan vertelt veel anekdotes en roddels. Zo meldt ze dat Lady Gaga in één jaar tijd 150 medewerkers heeft ontslagen. Morgan is de kunstcriticus die zich beperkt tot de werken van de artiest. Maar over veel zijn Callahan en Morgan het eens. Voor beide auteurs is Lady Gaga meer dan het zoveelste popsterretje. Vanaf het moment in 2007 dat Germanotta Lady Gaga werd en nooit meer Stefani wilde worden genoemd, is ze een weergaloze performancekunstenares met ‘beroemdheid’ als onderwerp.

Hoewel Germanotta catchy nummers kan schrijven – het muuh muuh muh-muh-rah waarmee haar tweede wereldhit, ‘Pokerface’, begint, is zo’n kreet die je een leven lang niet meer uit je hoofd krijgt – trok Lady Gaga al gauw de conclusie dat muziek alleen niet genoeg was om haar doel – beroemd worden – te bereiken. Ze moest een persoonlijkheid worden – een persona zeggen ze in Amerika. En die moest niet eenduidig zijn, zo leerde de geschiedenis van de popmuziek haar. David Bowie, Madonna en Prince, alle drie voorbeelden voor Lady Gaga, wisselden regelmatig van imago. Vooral David Bowie, de Britse zanger die in de jaren zeventig veranderde van de androgyne ‘Ziggy Stardust’ in de melancholieke ‘Thin White Duke’, is een bron van inspiratie voor Lady Gaga.

Over Madonna als voorbeeld verschillen Callahan en Morgan van mening. Morgan vindt de vaak gemaakte vergelijking tussen Madonna en Lady Gaga getuigen van domme, luie journalistiek. Maar voor Callahan staat vast dat Lady Gaga heel goed heeft gekeken naar de vrouw met wier muziek en clips ze opgroeide. Wie alle foto’s in Gaga ziet, kan Morgan moeilijk gelijk geven. Soms verwijst Lady Gaga met haar uitdossingen zelfs letterlijk naar Madonna. En altijd overtreft ze dan haar voorbeeld. Zo droeg ze bij een optreden in juni 2009 in Toronto een leren korset met daaroverheen een metalen punt-bh, die duidelijk was geënt op het beroemde, door Jean Paul Gaultier ontworpen lijfje dat Madonna eens droeg. Alleen waren Lady Gaga’s cups niet slechts puntig agressief, maar kwam er nog vuur uit ook.

Maar over andere inspiratiebronnen bestaat geen twijfel: Queen, de Britse groep die het nummer maakte waaraan Lady Gaga haar naam ontleende (‘Radio Gaga’), Elton John, Cindi Lauper, Leigh Bowery, Grace Jones, Dale Bozzio, modeontwerper Alexander McQueen en vooral natuurlijk Andy Warhol, de altijd met witte pruik uitgedoste grondlegger van de pop-art die beweerde dat iedereen ‘zijn vijftien minuten roem’ zou krijgen.

Van Warhol nam Lady Gaga ook het idee over van een ‘factory’, een soort werkplaats waar kunstenaars uit vele disciplines samenwerken. Haus Gaga, zoals Lady Gaga haar variant op Andy Warhol’s Factory heeft genoemd, ontwerpt haar duizelingwekkende aantal gedaantes met hun bijbehorende extravagante uitdossingen.

Hierin is Lady Gaga onbetwist wereldrecordhoudster: wisselt Madonna elke twee jaar van stijl, Lady Gaga verandert iedere dag.

Over Lady Gaga wordt ook wel beweerd dat zij de eerste artiest is die dankzij internet een superster is geworden. Internet heeft inderdaad een rol gespeeld bij haar razendsnelle opkomst, zo blijkt uit deze boeken. Van begin af aan heeft ze gebruikgemaakt van sociale media als Facebook en Twitter en haar filmpjes en videoclips heeft ze steeds op YouTube geplaatst. Maar, zo zegt een platenbaas in Lady Gaga, aanwezigheid op internet is niet voldoende. Miljoenen mensen verblijven daar tenslotte zonder te worden opgemerkt, het is de kunst om op te vallen door ‘iets wezenlijks’ te bieden. En daar is geld voor nodig: opvallende clips en goed geproduceerde muziek zijn duur. En hoewel platenmaatschappijen het moeilijk hebben in het internettijdperk, kunnen zij nog altijd voor de financiering hiervan zorgen.

Er was Lady Gaga dan ook veel aan gelegen om een contract bij een platenmaatschappij te krijgen. Daarom verhuisde ze in 2008 van New York naar Los Angeles, de stad waar de meeste Amerikaanse muziekfabrieken staan. Haar ontsteltenis was groot, toen ze aan de dijk werd gezet door Def Jam, het label dat haar voorlopig onder contract had genomen. Maar ten slotte kwam ze onder de hoede van Interscope, dat bereid was te investeren in haar opnames, optredens en videoclips. En die zijn astronomisch duur. De kosten van een optreden van Lady Gaga bedragen door de vele uitdossingen ongeveer 100.000 dollar per keer. Haar videoclips, die nieuw leven hebben geblazen in een genre dat door internet op sterven na dood was, zijn peperdure minispeelfilms.

Zo blijkt Lady Gaga uiteindelijk niet zo zeer de koningin van het internet als wel een ouderwetse superster die de geschiedenis van de popmuziek goed heeft bestudeerd en volgens de oude wetten van de faam beroemd is geworden.

Maureen Callahan: Lady Gaga. De biografie. Vert. Niels van Eekelen. Boekerij, 256 blz. €16,95Johnny Morgan: Gaga. Sterling, 160 blz. €23,50