Chodorkovski (1)

Maandag en dinsdag woonde ik in een zaal van de Moskouse Chamovnitsjeski-rechtbank (ook wel het Cham-soed, ‘de huftersrechtbank’, genoemd) de laatste twee dagen bij van het proces tegen Michail Chodorkovski en Platon Lebedev. Het waren historische dagen, die een hoogtepunt bereikten toen Chodorkovski een historische redevoering tot de rechter hield over de stand van zaken

1103720319_6816Maandag en dinsdag woonde ik in een zaal van de Moskouse Chamovnitsjeski-rechtbank (ook wel het Cham-soed, ‘de huftersrechtbank’, genoemd) de laatste twee dagen bij van het proces tegen Michail Chodorkovski en Platon Lebedev. Het waren historische dagen, die een hoogtepunt bereikten toen Chodorkovski een historische redevoering tot de rechter hield over de stand van zaken in Rusland in het algemeen en de eerlijkheid van het proces tegen hem en zijn medeverdachte  in het bijzonder.Maandag 1 november. Allereerst was er de ceremonie van binnenkomst. Voor de rechtbank stond een lange rij geïnteresseerden: activisten, familieleden en vrienden, Russische en buitenlandse journalisten, een (Duitse) diplomaat, een lid van de Duitse Bondsdag, een vertegenwoordiger van Amnesty International.  Om binnen te komen moesten ze zich eerst legitimeren, waarbij hun namen en gegevens in een logboek werden opgeschreven. De oudere dame van het OM die dit deed, Alla Fjodorova, was alleraardigst. Toen ze de tas van de bejaarde activiste Katja Veselovskaja opende en daarin een icoon zag met daarop een gebed geschreven, zei ze: ,,Lees dat elke keer als je hier komt drie keer op, misschien helpt het.” Zoiets maak je alleen  in Rusland mee.

Na het poortje begon het wachten. Anderhalf uur lang stonden we in het trappenhuis van een oud en vervallen gebouw, er voor wakend dat we ons plaatsje in de rij niet kwijtraakten, want de rechtszaal was klein en er werd alles aan gedaan om de pers te weren.

Even voor half elf kwamen Chodorkovski en Lebedev van de trap van een hogere verdieping aanzetten. Ze zaten geboeid aan de pols van een parketwachter en werden omringd door zwaarbewapende agenten met de mitrailleur in de aanslag. Gejuich klonk op. En daarna begon het gevecht om de rechtszaal binnen te komen. Iedereen wilde per se naar binnen. Toen ik eindelijk aan de beurt was, werd ik door een agent hardhandig naar buiten geduwd. Mijn plaats voor die dag zou in de persruimte zijn, een verdieping lager.

Ik snelde erheen. In een hok, dat een paar weken eerder twee keer zo groot was, maar nu door een rij boekenkasten werd gehalveerd, zat een kleine honderd man zich te verdringen voor twee televisieschermen waarop de rechter, de openbaar aanklagers en de advocaten te zien waren. Het geluid deed het niet. Toen hoofdofficier Lachtin even in het hok opdook en we hem dit meldden, antwoordde hij: ,,Dit is genoeg voor jullie.”

Op dat moment kwam Katja, die ik ken van eerdere manifestaties,  aanzetten. Ze trok me aan mijn jasje en zei dat ik met haar mee moest komen. ,,Er is nog één plaats vrij”, zei ze. En zo belandde ik in de rechtszaal, waar ik een van de meest idiote toneelvoorstellingen uit mijn hele leven heb meegemaakt, die mijn toch al magere vertrouwen in de Russische rechtsstaat tot het vriespunt heeft teruggebracht.

In een met een hangslot vergrendeld aquarium waren de twee verdachten opgesloten. Voor hen zaten hun tien advocaten, ongeveer de beste en beroemdste van Rusland, onder wie de bejaarde en ernstig zieke Joeri Schmidt (in 1997 winnaar van de prestigieuze prijs voor de beste advocaat van Rusland), die mij later zou vertellen het proces-Chodorkovski als een geschenk van God te beschouwen.

Als eerste was aanklager Lachtin  aan de beurt. Hij maakte de verdedigende partij collectief uit voor leugenaars en zei dat ze uit hun nek kletsten en incompetent waren. In het bijzonder richtte Lachtin zijn pijlen op Schmidt: ,,Hij is al vijftig jaar advocaat en kan er nog niets van”, zei hij. We hadden meer fundamenteel bewijs van hem verwacht. Als hij ergens ontevreden over is, kan hij in hoger beroep gaan, maar hij hoeft er niet over te discussiëren in de rechtbank. Hij zou er goed aan doen om het wetboek te lezen in plaats van hier te staan kletsen en de geëngageerde pers om zich heen te verzamelen.”

Ook advocaat Karinna Moskalenko kreeg ervan langs: ,,Ze probeert ons bang te maken met het Europees Hof voor de Rechten van de Mens”, zei Lachtin. ,,Wij zien dat als een dreigement.”

Chodorkovski en Lebedev moesten lachen om de beschuldigingen aan het adres van de advocaten, terwijl het Bondsdaglid zichtbaar geschokt was over dit van het Westen afwijkende gedrag van het OM.

Tijdens een korte schorsing zei Moskalenko tegen me: ,,Ik zou niet blij zijn als de rechter het proces zou staken, want nu kan iedereen zien hoe idioot dit proces verloopt en hoe advocaten worden geschoffeerd.”

Nadat advocaat Kljoevgant aan de permanent gekweld kijkende rechter Danilkin vroeg om een fotokopie van de rede van de aanklager, kreeg Chodorkovski het woord. Helder sprekend, liet hij officiële documenten zien, die de gehele beschuldiging van diefstal van ruwe olie ter waarde van 26 miljard dollar, de hele productie tussen 1998 en 2006, onderuit haalden. Alle geproduceerde olie bleek keurig te zijn afgeleverd aan de klanten en te zijn betaald.

Sowieso rammelt de huidige aanklacht  aan alle kanten, spreken de feiten elkaar tegen, zijn ontlastende getuigen door het OM weggehouden of door de FSB geïntimideerd, enzovoort. Op de website van het Chodorkovski Centrum sommen de advocaten al die punten op. Ik heb ze aan een bevriende rechter in Nederland ter bestudering gegeven en hij schrok zich rot. ,,Deze zaak zou in een westerse rechtstaat niet-ontvankelijk zijn verklaard”, zei hij.

(wordt vervolgd)

    • Michel Krielaars