Van Russisch miljardair tot martelaar

Op de slotdag van het tweede proces tegen Chodorkovsi, gisteren, doet de ex-oligarch een beroep op het geweten van Rusland. Een nieuwe, lange celstraf dreigt voor hem.

Michail Chodorkovski in zijn glazen kooi in de rechtszaal in Moskou. Volgens waarnemers is het proces tegen de vroegere multimiljardair politiek gemotiveerd. Foto AFP Former Yukos oil company chief executive officer Mikhail Khodorkovsky (C) stands in the defendant's glass cage in a Moscow courtroom on November 2, 2010. Khodorkovsky, once Russia's richest man, who is already serving an eight-year prison sentence on fraud and tax evasion charges, is facing new charges of embezzlement and money laundering. AFP PHOTO / DMITRY KOSTYUKOV AFP

Twee agenten met mitrailleurs komen de rechtszaal binnen en kijken dreigend rond. Ze maken de weg vrij voor de martelaren van Rusland, Michail Chodorkovski en Platon Lebedev, die geboeid worden binnengebracht. Hun escorte sluit hen op in een groot aquarium, met een hangslot op de deur. Vanachter glas lachen ze de persfotografen toe. Maar zodra niemand naar hen kijkt straalt de stress van hun gezichten.

Het is de laatste dag van het tweede proces tegen de beide voormalige eigenaren van olieconcern Yukos. Dit keer worden ze ervan beschuldigd alle ruwe olie te hebben gestolen die hun bedrijf tussen 1998 en 2003 heeft geproduceerd. De aanklacht rammelt. Feiten spreken elkaar tegen. Getuigen zijn door het OM geweerd en geïntimideerd. Toch werd op 22 oktober veertien jaar gevangenisstraf tegen de twee geëist, met aftrek van de zeven jaar die ze al in het gevang hebben doorgebracht voor een eerdere veroordeling op al even vage gronden. Voor iedereen die het proces volgt, is duidelijk dat de beklaagden tot na de presidentsverkiezingen van 2012 achter de tralies moeten blijven.

Chodorkovski, die in 2003 in ongenade viel toen hij zonder toestemming van president Poetin politieke partijen financierde, is inmiddels het symbool geworden voor het al dan niet slagen van de door president Medvedev beloofde rechtsstaat.

„Door dit proces wordt beslist of Rusland een kans heeft een rechtsstaat en een modern, vrij land te worden”, zegt Marieluise Beck, een Duitse parlementariër die als waarnemer de laatste zitting bijwoont.

Als de fotografen zijn weggestuurd, vechten tientallen toeschouwers zich de rechtszaal in. Plaats is er amper en een deel van hen moet de zitting een verdieping lager in een hok met twee televisieschermen volgen. Bijna allen zijn fans van Chodorkovski, zoals de 60-jarige gepensioneerde bibliothecaresse Katja Veseljovskaja, die witte rozen voor haar held bij zich heeft. „Ik kom hier al anderhalf jaar, omdat hier onrecht geschiedt”, zegt ze.

Voor de jonge zakenman Dmitri Petsjenin vertegenwoordigt het proces het verrotte en corrupte rechtsysteem in Rusland. Daarom wil hij Chodorkovski en Lebedev vandaag steunen. „Mijn broer met wie ik een autobedrijf leidde, heeft me opgelicht”, vertelt hij. „Toen ik een rechtszaak tegen hem begon, won hij die omdat hij de rechter had omgekocht. Zulke praktijken zijn bij ons heel gewoon.”

Op de eerste rij zitten de ouders van Chodorkovski, twee broze bejaarden die vertederd naar hun zoon kijken. Ook zijn eerste vrouw Jelena is er, zoals op iedere zittingsdag. „We delen tenslotte een zoon en een kleinkind”, zegt ze.

Als rechter Viktor Danilkin de verdediging het woord geeft, valt advocaat Vadim Kljoevgant hoofdofficier van justitie Valeri Lachtin aan, die hem en zijn collega’s maandag van amateurisme en liegen heeft beschuldigd. Ook heeft Lachtin de rechter geïntimideerd door hem te vragen zich tijdens het schrijven van het vonnis niet door de ‘falsificaties’ van de verdediging te laten beïnvloeden.

Al snel deelt Kljoevgant een genadestoot uit. „Lachtin las gisteren niet alleen zijn requisitoir voor, maar ook het vonnis”, zegt hij tegen de rechter. „Daarmee toont het OM aan dat het u niet nodig heeft. Het wil alleen uw handtekening onder dat vonnis.”

Lachtin verschuilt zich de hele zitting achter zijn laptop, waarop hij driftig zit te tikken.

Platon Lebedev drukt zijn gezicht nu tegen een kier van het aquarium, waar een microfoon is gemonteerd. Op de muur laat hij productieoverzichten projecteren die hij van commentaar voorziet. Daaruit blijkt dat er geen druppel olie onrechtmatig is verkocht en dat Yukos, tot het in 2003 werd genationaliseerd, zelfs winst maakte. Van het recht op laatste woorden ziet hij af. „Die spreek ik elders uit”, zegt hij.

Dan, aan het einde, houdt Chodorkovski een Messias-achtige toespraak over zijn vervagende hoop op een civil society zonder ambtelijke willekeur, corruptie en wetteloosheid. Die samenleving kan er volgens hem nooit komen zolang het huidige systeem bestaat.

Ook zegt hij een man van ideeën te zijn. „Voor mij, zoals voor iedereen, is het zwaar om in de gevangenis te zitten. En ik wil er niet sterven. Maar als het moet, zal ik niet aarzelen dat te doen. Want het geloof in mijn ideeën is me mijn leven waard.”

De zaal is muisstil. Sommigen zijn in tranen. Staat hier de nieuwe Gandhi? De nieuwe Mandela? Of dichter bij huis, de nieuwe Lev Tolstoj, die voor een beter, rechtvaardiger Rusland strijdt en die terecht gevreesd wordt door het regime?

Nadat Chodorkovski heeft gezegd dat in het vonnis straks niet alleen over zijn eigen lot en dat van Lebedev wordt beslist, maar dat de toekomst van alle Russische burgers op het spel staat, sluit hij zijn betoog tegen de ongemakkelijk lachende rechter af: „Iedereen begrijpt dat uw oordeel in deze zaak – wat dat ook moge zijn – deel zal uitmaken van de geschiedenis van Rusland. Sterker nog, dat die vormend zal zijn voor de toekomstige generatie. Alle namen – van de openbaar aanklagers en de rechter – zullen in de geschiedenisboeken blijven staan, zoals dat ook gebeurde na de infame Sovjetprocessen. Edelachtbare, ik kan me goed voorstellen dat dit helemaal niet makkelijk voor u is, misschien is het zelfs beangstigend. Ik wens u dan ook moed toe.”

De zaal wordt ontruimd, maar het publiek blijft in het trappenhuis hangen. Als Lachtin naar boven snelt, roept iedereen: „Schande! Schande!” Twee minuten daarna volgen de geboeide Chodorkovski en Lebedev hem. Er wordt geapplaudisseerd. „Vrijheid! Vrijheid!” klinkt het uit alle kelen.

Op de stoep voor de rechtbank zegt even later Chodorkovski’s moeder te vrezen dat ze haar zoon nooit meer zal zien.