Hervormer die Russen catastrofe bracht

Viktor Tsjernomyrdin leidde de voor Rusland rampzalige overgang naar een markteconomie.

Viktor Tsjernomyrdin in 1998. Foto Vincent Mentzel

„We wilden het beste, maar we kregen het gebruikelijke.” Met die roemruchte woorden heeft oud-premier Viktor Tsjernomyrdin, die vanochtend op 72-jarige leeftijd aan kanker overleed, het permanente menselijk tekort in de Russische politiek als geen ander gekarakteriseerd. Je zou er bijna door vergeten dat zijn woorden samenhingen met de door hem geleide overgang van zijn land van communisme naar markteconomie in de jaren negentig. Een ingreep die voor alle gewone Russen op een catastrofe uitliep toen in 1998 de roebel al zijn waarde verloor.

Een ander belangrijk wapenfeit van Tsjernomyrdin is de oprichting van staatsgasbedrijf Gazprom, tussen 1989 en 1992, nu het persoonlijke project van premier Poetin. Als leider van het gasministerie van de Sovjet-Unie besefte hij dat Gorbatsjovs perestrojka op een dag de hele economie zou veranderen. Daarom verenigde hij alle gasbedrijven van het land in een grote, deels geprivatiseerde onderneming, waarin de staat een groot deel van de aandelen behield. Het was een briljante zet, die niemand van de vriendelijke Sovjetbureaucraat had verwacht.

Toen hij in 1992 door president Jeltsin, met wie hij al decennia lang bevriend was, tot premier werd benoemd, als opvolger van de liberale hervormer Jegor Gajdar, kreeg Gazprom tal van belastingvoordelen. De bestuurders van het bedrijf schurkten dicht tegen Tsjernomyrdins kabinet aan. Dat leverde hem felle kritiek op van de liberale hervormers, die Gazprom als het grootste obstakel zagen voor de ontwikkeling van een liberale, transparante markteconomie.

Tsjernomyrdin staat ook aan de wieg van het oligarchendom. Onder zijn bewind werd halverwege de jaren negentig het leningen-voor-aandelensysteem ingevoerd, waarbij de staat aandelen in staatsbedrijven verkocht in ruil voor hoognodige leningen. Op die manier kwamen briljante, jonge zakenlieden als Michail Chodorkovski aan hun bedrijven.

Steeds meer ontwikkelde hij zich als een zelfstandige politicus, die goed in staat bleek de dronken Jeltsin te vervangen op internationale bijeenkomsten. En dat was iets wat Jeltsin niet kon hebben. In 1998 kwam hij ten val. Een belangrijke rol bij zijn politieke ondergang speelde oligarch Boris Berezovski, die toen de machtigste intrigant binnen de Kremlinmuren was en niets van Tsjernomyrdin moest hebben, terwijl het politieke establishment hem juist zag als een potentiële kandidaat voor het presidentschap. Berezovski zou later Vladimir Poetin naar voren schuiven als premier.

Een jaar na zijn verkiezing tot president in 2000 benoemde Poetin Tsernomyrdin tot ambassadeur in Oekraïne, een post die hij tot 2009 bekleedde. Daar kon hij zich in alle rust wijden aan zijn hobby: dure Duitse auto’s.