Verdwijnende woorden

Afgelopen vrijdag was ik aanwezig bij een voorleesavond van Rachel Shukert in Amsterdam. Shukert is een Amerikaanse schrijfster van Joodse komaf. Onlangs verscheen bij uitgeverij Artemis & Co de Nederlandse vertaling van haar eerste boek, getiteld Schaamteloos.

Shukert is een humoristische schrijfster. Zij wordt vergeleken met David Sedaris, een Amerikaan die de afgelopen jaren steeds bekender is geworden in Nederland. Maar waar de verhalen van Sedaris doorgaans seksloos zijn, schrijft Shukert veel over seks en lichamelijke intimiteiten. En over allerlei Joodse obsessies, die zij met veel zelfspot onder woorden brengt.

Op de voorleesavond koos Shukert overigens voor een tamelijk braaf fragment. Eerst las zij zelf een stuk voor en vervolgens las de actrice Elisa Beuger een stuk voor uit de Nederlandse vertaling. Die is gemaakt door Leonard Beuger, haar vader, van wie ik héél lang geleden, op de middelbare school, Nederlandse les heb gehad.

Wat Rachel en Elisa voorlazen was inderdaad scherp en geestig, en er werd volop gelachen. Toch moest ik zelf het hardst lachen om een hapering die zich voordeed toen Elisa een stukje voorlas over een familie-uitje van de Shukerts. Op weg naar een museum trakteert vader Shukert zijn jonge dochters op een voordracht over stadsontwikkeling en architectuur omstreeks 1900. Elisa las: „Zo zie je daar bijvoorbeeld de vrij complexe zuilenrij, die Weense invloed wil logenstraffen.’’

Bij dit laatste woord haperde zij. Ze stopte met lezen, zocht naar haar vader in de zaal en vroeg hem, volkomen onbekommerd: „Klopt dat, pappa?’’

Als Rudy Kousbroek nog had geleefd, zou hij zich hierover hebben opgewonden. Ja, je kunt begin dertig zijn, dochter van een leraar Nederlands en geschoold actrice zonder je ooit het woord logenstraffen te hebben eigengemaakt. Kousbroek zou dit zonder twijfel hebben gezien als een bewijs dat er door jongeren te weinig wordt gelezen, want wie voldoende leest moet dit woord vroeg of laat tegenkomen. Waarschijnlijk zou ik hem gelijk moeten geven, maar tegelijkertijd vind ik het ontwapenend als iemand zonder gêne in het openbaar laat merken iets niet te weten. Dat zouden meer mensen moeten doen. Overigens blijken ook mijn kinderen niet te weten wat logenstraffen betekent, en ik heb geen flauw idee waar en wanneer ik dit woord heb opgepikt. Ik kan u verzekeren dat het vroeger bij ons thuis aan tafel niet geregeld werd gebruikt. Behoort logenstraffen tot de woorden die langzaam uit het Nederlands aan het verdwijnen zijn? Sinds vorige week is er een boek waarin we dat kunnen opzoeken. Het heet Modern verdwijnwoordenboek, het is uitgegeven door Van Dale en samengesteld door Ton den Boon, de Nederlandse hoofdredacteur van de Grote Van Dale. In 750 artikelen – van aamborstigheid (‘kortademigheid’) tot zwijmelgeest (‘te ver gedreven opgewondenheid’) – behandelt Den Boon een kleine duizend woorden die verdwenen zijn of op het punt staan om te verdwijnen. Hoe dat proces precies verloopt is moeilijk vast te stellen, schrijft Den Boon, maar meestal gaat het geleidelijk en met stille trom.

Bij de letter L behandelt hij onder meer lillebenen (‘slingeren’), liplap (‘Indo-Europeaan’), lodderoog (‘wellustig oog’), lombard (‘pandhuishouder’) en loopmeisje (‘boodschappenmeisje’). Logenstraffen ontbreekt voorlopig, maar het zou mij niet verbazen als dit in een latere editie wordt toegevoegd.