REALISME

Het magisch-realisme heeft in Nederland nooit echt wortel geschoten, maar aan Harry Mulisch heeft het niet gelegen. Onder invloed van Franz Kafka (zie WERELDLITERATUUR) schreef hij aan het begin van zijn carrière een groot aantal verhalen waarin het wonderbaarlijke op een overtuigende manier de werkelijkheid binnensluipt. Wat te denken van ‘De sprong der paarden en de zoete zee’ en ‘Wat gebeurde er met sergeant Massuro?’ uit de jaren vijftig?

Maar pas op: zelf noemde Mulisch zich geen magisch- realist: „Ik heb een hekel aan de term magisch-realisme; het doet me denken aan de boeken van Hubert Lampo, die wemelen van de symbolen en jungiaanse archetypen. Lampo geloofde dat de wereld zo in elkaar zat, ik niet. Het hele verhaal van De ontdekking van de hemel wordt verteld door een engel. Geloof ik dus in engelen? Natuurlijk niet. Als je ergens over wilt schrijven moet je er niet in geloven. Kunst moet de werkelijkheid niet verdubbelen, je moet iets toevoegen, dat is creatief.”