Adembenemende Musil

De man zonder eigenschappen 1 door het Toneelhuis. Regie: Guy Cassiers. 29/10 Stadsschouwburg, A’dam. www.toneelhuis.be. ****

„De geur van verf tussen de coulissen werkt verslavend”, zegt iemand in De man zonder eigenschappen – naar de romancyclus van Robert Musil over de Weense wereld van 1913. Regisseur Guy Cassiers plaatst de romanreeks op het toneel, zoals hij eerder fenomenaal deed met Op zoek naar de verloren tijd en Onder de vulkaan.

Angst voor de nieuwe tijd tekent de personages uit De man zonder eigenschappen. Krachten van buitenaf bedreigen de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Hoogstaande personen uit de Weense hofkringen bereiden de viering van het zeventigjarig keizerschap van Franz-Jozef voor. Dan wordt er een brute moord gepleegd in de straten, maar titelheld Ulrich, de „ongrijpbare”, verdedigt de moordenaar. Dit dramatische gegeven ontwricht het gezelschap, waarin een graaf, een generaal, een verveelde vrouw, een hoofdagent en een grootindustrieel de hoofdrollen spelen.

Cassiers maakt er een verleidelijk mooie en sensuele, traag verlopende toneelversie van. Tegen de achterwand glijden schilderijbeelden voorbij James Ensor en Leonardo da Vinci. In een fascinerende speelstijl die zweeft tussen pathos en precisie, bespreken ze de angstaanjagende nieuwe tijd die onvermijdelijk dichterbij komt.

Cassiers schildert op het toneel met beelden. Het is of we kijken naar schimmen in het dodenrijk. Ze zijn er wel, maar soms, door ingenieuze belichting, drijven ze weer weg – ijl en onwezenlijk. Het is adembenemend theater.