De rechterlijke macht is heilig in Nederland. Of toch niet?

Een raadsheer die beval tot de zaak tegen Wilders, zou een getuige-deskundige hebben willen beïnvloeden.

Voorkom wangedrag, zend alle rechtszaken live uit.

Illustratie Bas van der Schot
Illustratie Bas van der Schot

„Tom Schalken probeerde me te overtuigen van de juistheid van zijn beslissing Wilders voor de rechtbank in Amsterdam te slepen. […] Hij liet weten dat het wetenschappelijk gezien een ‘machtig interessante casus was’ die ‘allerlei perspectieven’ bood”, aldus arabist Hans Jansen, getuige-deskundige in het proces-Wilders.

Tom Schalken is rechter en adviseerde de rechtszaak tegen PVV-leider Wilders. Er deed al maanden een gerucht de ronde dat die beschikking van het Amsterdamse hof een uit de hand gelopen column was van Schalken. Maar het bleek, dankzij de openbaring van Jansen, een bevel tot strafrechtelijke vervolging van een Kamerlid, Geert Wilders, te zijn. Dit is ongehoord: Schalken heeft een aantal rechtsbeginselen geschonden en ook nog een paar juridische, evidente, fouten gemaakt.

Dat anderhalf miljoen kiezers van Wilders en vele anderen niets zien in de vervolging van Wilders had geen invloed op de voorbereiding van dit voornamelijk academische feestje. Historici onder ons weten hoe vaak in de geschiedenis een grote gebeurtenis begon door een onbezonnen handeling van een idioot.

Maar ook andere rechters lieten zich niet onbetuigd. Jan Moors, de voorzitter van de Amsterdamse rechtbank, verwarde de rechtszaal met een debatcentrum met zijn opmerking dat het erop lijkt alsof de zwijgende Wilders de discussie „nu ook weer” uit de weg gaat. Wellicht verheugde hij zich er al maanden op om engerd Wilders alle hoeken van de kamer te laten zien. Hier stond de schijn van partijdigheid. Hoe reageerden de meeste juristen? Zoals altijd, coulant naar collega-juristen: ongelukkig maar niets ernstigs. Sinds wanneer is het begrip ‘ongelukkig’ een juridische categorie?

De voorzitter van het Amsterdamse Hof, mr. Leendert Verheij, kwam op de dag des onheils, de dag van het wrakingsverzoek door advocaat Moszkowicz, na een goed gesprek met rechter Schalken tot de conclusie dat rechter Schalken de getuige-deskundige niet wilde beïnvloeden. Wel is hij van mening dat dit achteraf gezien „ongelukkig” was. Kijk, dat is pas een onafhankelijke, onpartijdige organisatie waarvoor iedereen diep respect moet hebben. Gaan deze rechters even coulant om met advocaten en verdachten?

Nog voor Verheij besloten had om campagne te voeren voor rechter Schalken, had Wilders aangifte tegen Schalken gedaan. Als dat wordt afgewezen, is Wilders van plan om via artikel 12 (Wetboek van Strafvordering) een beroep te doen op het Amsterdamse hof teneinde rechter Schalken te vervolgen wegens schendingen van artikel 285a Wetboek van Strafrecht: het beïnvloeden van getuige-deskundigen. Voordat het Openbaar Ministerie serieus naar de aanklachten heeft kunnen kijken, sprak rechter Verheij de verdachte, rechter Schalken, geheel vrij. Ach, allemaal ongelukkig. Is het vreemd dat Geert Wilders zegt geen vertrouwen te hebben in een hof waarvan de voorzitter een mogelijke verdachte na een informeel en dus oncontroleerbaar gesprek vrijspreekt?

Dit is een klucht, een klucht van rechterlijk formaat. Zichtbaar gemaakt door, bovenal, Bram Moszkowicz, die de verdediging briljant leidde. Maar deze klucht zou ook niet zichtbaar zijn geweest als camera’s niet rechtstreeks de zitting hadden uitgezonden. Niet Wilders, maar de openbaarheid heeft daarom gewonnen. Om rechterlijke dwalingen en wangedrag te voorkomen, zouden eigenlijk alle rechtszaken live via internet moeten worden uitgezonden.

Al die gerechtelijke dwalingen en nu ook nog deze klucht. De wetgever wil naast interne openbaarheid ook graag de externe openbaarheid van de rechtspleging tot stand brengen. Dan zijn camera’s zeer welkom. Want hoewel iedereen mag worden bespot en bekritiseerd, blijft de rechterlijke macht buiten schot. Die is heilig.

Geert Corstens, president van de Hoge Raad, eiste zondag in Buitenhof nog respect voor de rechterlijke macht. Maar een macht met exclusieve gevaarlijke bevoegdheden waarvan alle leden volgens de systematiek van deze macht zelf worden benoemd, kan niet tegen onwelgevallige stemmen. De macht die slechts door zichzelf en noodzakelijkerwijs niet effectief door de burgers kan worden gecontroleerd, eist meer respect dan de wetgevende macht die onder absolute controle van de burgers staat. De rechterlijke beslissingen hoeven niet te worden gerespecteerd, ze moeten worden geaccepteerd. Immers, een verliezende partij moet zich louter neerleggen bij een rechterlijke uitspraak. De rechter moet zich juist daarom bescheiden opstellen.

Het Amsterdamse arrondissement heeft met de hele gang van zaken op stompzinnige wijze schade toegebracht aan wat in principe van onschatbare waarde is, de rechtspleging en het rechterschap.

Afshin Ellian is als rechtswetenschapper verbonden aan de Leidse rechtenfaculteit.