'Ze hebben me niet meer nodig, mooi toch?'

Twintig jaar geleden begon Raoul Heertje uit onvrede met het cabaret de Comedytrain. Nu is de stand-up comedian ingeburgerd.

Raoul Heertje: "Mensen die vinden dat de wereld iets beter in elkaar zou moeten zitten, interesseren me" Foto Bram Budel Cabaretier, grappenmaker, schrijver en nu ook televisie maker Raoul Heertje. Hij maakt een nieuw tv programma waarin hij mensen interviewt en ook het maken van het programma zelf in beeld komt. FOTO: BRAM BUDEL
Raoul Heertje: "Mensen die vinden dat de wereld iets beter in elkaar zou moeten zitten, interesseren me" Foto Bram Budel Cabaretier, grappenmaker, schrijver en nu ook televisie maker Raoul Heertje. Hij maakt een nieuw tv programma waarin hij mensen interviewt en ook het maken van het programma zelf in beeld komt. FOTO: BRAM BUDEL Bram Budel

Wat er maandag precies gaat gebeuren, weet Raoul Heertje ook nog niet. „Iedereen houdt van alles geheim voor iedereen”, grijnst hij.

Hooguit staat vast dat de Comedytrain, het door hem opgerichte komiekencollectief, die avond zijn twintigjarig jubileum viert in de Stadsschouwburg in Amsterdam. En dat die speciale voorstelling het begin betekent van een jubileumtournee door het hele land. Tevens valt te voorspellen dat er veel comedians zullen aantreden. Maar dat is het wel zo’n beetje: „Sinds ik vier jaar geleden de artistieke leiding van Comedytrain heb overgedragen aan Jan Jaap van der Wal ben ik gewoon een van de comedians. Af en toe treed ik op in onze club Toomler. Meer niet. Met de organisatie heb ik helemaal niks meer te maken. En met deze jubileumavond evenmin.”

Twintig jaar geleden was Raoul Heertje een onbekende jongeman die voor zichzelf geen heil zag in het reguliere cabaretcircuit. Het korte, snelle, voortdurend op de zaal reagerende – en zodoende deels geïmproviseerde – genre van de stand-up comedy trok hem veel meer aan. Maar anders dan in Amerika en Engeland, waar het wemelt van de comedycafés en clubs, was er in Nederland geen afzetgebied voor. Dat moest er dus hoognodig komen, bedacht Heertje.

Hij plaatste een advertentie die een stuk of twaalf geestverwanten opleverde. Samen richtten ze de Comedytrain op, met als doel een eigen podium te creëren. Na enkele omzwervingen vonden ze eind 1996 hun definitieve thuis in het souterrain van het hoofdstedelijke Hilton-hotel. Daar stichtten ze de club Toomler, genoemd naar de jiddische benaming voor de comedians die in de jaren dertig furore maakten in New York. De lijst van hen die via Comedytrain en Toomler landelijke bekendheid kregen, is inmiddels lang en indrukwekkend – van Jan Jaap van der Wal via Marc-Marie Huijbregts tot Hans Teeuwen, Najib Amhali, Micha Wertheim, Theo Maassen en vele anderen.

Heertje bleef jarenlang artistiek leider terwijl zijn broer Eric de zakelijke kant runde. Intussen werd hij zelf bekend als teamcaptain in de satirische nieuwsquiz Dit was het nieuws die dertien jaar lang door de TROS is uitgezonden en volgend voorjaar een comeback maakt bij RTL4. Ook maakte hij voor de VPRO het experimentele Heerlijk eerlijk Heertje, waarna de VPRO hem vroeg de gerenommeerde interviewserie Wintergasten te presenteren. Zijn eerste gesprekkenreeks met internationale denkers, eind vorig jaar, oogstte zoveel bijval dat hij in december opnieuw in die functie verschijnt.

En hoe staat Comedytrain er nu voor?

„Het is een grote voldoening om te zien wat we de afgelopen twintig jaar hebben bereikt. We zochten een podium en dat hebben we gekregen. En het is voor 100 procent eigendom van het collectief van comedians, wat precies de bedoeling was. Natuurlijk hebben we ook zakelijke medewerkers, die de taak hebben ons te waarschuwen als we iets willen dat veel geld kost. Als we Toomler bijvoorbeeld één avond in de week voor het publiek dicht willen gooien om zelf wat dingen uit te proberen. Maar die uiteindelijk doen wat de comedians willen.

„Dat is een groot verschil met andere comedycollectieven: daar zit altijd iemand bij die er geld aan moet verdienen, zoals een impresario. Bij ons staan de artistieke beslissingen altijd voorop. Dat geldt ook als we audities hebben. Het kan gebeuren dat we iemand die de hele tent op zijn kop kan zetten, toch niet aannemen omdat hij alleen maar bezig is de ene lach na de andere los te maken. Lachen is belangrijk, maar nog belangrijker is het verhaal dat je als comedian wilt vertellen. Dat verhaal moet interessant zijn. Je moet iets te zeggen hebben, waarbij je de lach als transportmiddel gebruikt om dat verhaal bij het publiek binnen te laten komen. Mensen die alleen maar willen entertainen, kunnen beter bij een ander collectief aankloppen. Die passen niet bij ons”.

Is dat altijd vol te houden?

„Jazeker. Je moet nooit doen wat je niet wilt. In onze begintijd liet Joop van den Ende vragen of we een comedyshow op de televisie wilden maken. Nee, heb ik toen gezegd, dat zou niet goed zijn. Stand-up op de televisie geeft een verkeerde indruk. Televisie is een eendimensionaal medium. Het kan nooit het gevoel overbrengen dat je in de zaal krijgt als een comedian een goeie avond heeft. Terwijl het ook heel spannend kan zijn als een comedian slecht is; in het theater zíe je hem worstelen, maar op de televisie niet – daar zie je dan alleen een slechte comedian. In Amerika en Engeland is de stand-up comedy bijna kapot gemaakt omdat alles en iedereen op de televisie werd gegooid. Die programma's moesten vol. Als er geen goeie comedians meer beschikbaar waren, kwamen de slechte comedians aan de beurt. Wij hebben dus nee gezegd tegen Van den Ende. Maar het wonderlijke is dat ze mij daarna vroegen of ik dan niet zélf, los van Comedytrain, zo’n comedyshow wilde maken. En dan mocht ik zelf uitkiezen welke mensen uit de groep ik wilde meenemen. Alsof er dus enig verschil zou zijn in de opstelling van Comedytrain en die van mezelf. Gewoon niet doen als je vindt dat het niet moet.”

Geldt dat principe nog steeds?

„Ja. Je moet jezelf niet in situaties manoeuvreren waarin je je niet prettig voelt. Toen bekend werd dat we met Dit was het nieuws gingen verhuizen naar RTL4, zeiden allerlei mensen: hoe haal je het in je hoofd, dan moet je toch óók ter promotie op bezoek gaan bij Albert Verlinde in RTL Boulevard? Maar dan zeg ik: welnee, dat dóen we dan toch niet? RTL heeft dat heel goed begrepen. Zij willen gewoon dat wij op dezelfde manier hetzelfde programma blijven maken. Net zoals we dat, in alle vrijheid, altijd bij de TROS konden doen. Ik ben trouwens ook zelden of nooit in de kantine van de TROS geweest”.

Is de artistieke leiding van Comedytrain een opoffering geweest die ten koste ging van uw carrière als comedian?

„Nee, zo heb ik het nooit gezien. Het heeft veel tijd en energie gekost, maar ik heb het nooit als opoffering gevoeld. Als ik meer tijd had gehad om aan mijn eigen act te werken, zou ik nu misschien een betere comedian zijn geweest. Hoewel ik niet geloof dat je automatisch beter wordt als je meer tijd hebt. Wat ik wel weet, is dat ik op tijd de leiding heb kunnen overdragen aan Jan Jaap. Ik dreigde toch net iets te veel de organisator te worden, de man die alle praktische dingen regelde, en ik kwam er nauwelijks meer aan toe om met de comedians te praten. Terwijl onze onderlinge gesprekken, de reacties op elkaars optreden, nu juist een wezenskenmerk van Comedytrain zijn”.

Inmiddels is de comedian ook veel andere dingen gaan doen.

„Ik vind mezelf nog steeds een comedian, maar dat is niet het enige. Ik ben in heel veel dingen geïnteresseerd. Heerlijk eerlijk Heertje ging over beeldvorming, een onderwerp dat me zeer bezighoudt. Ik schrijf er nu zelfs een boek over. Natuurlijk besef ik heel goed dat ik dat programma alleen maar heb mogen maken omdat ik bekend was uit Dit was het nieuws. Dat leek goed voor de kijkcijfers. En door de interviews die ik daarin maakte, kwam de VPRO op het idee me voor Wintergasten te vragen. Mensen die vinden dat de wereld iets beter in elkaar zou moeten zitten, interesseren me. Die wil ik graag spreken. Ik ben geen journalist, ik ga niet vooraf zitten zoeken op Google of in de knipselmap om een paar scherpe vragen te kunnen stellen. Ik vind het een geweldige ervaring om mensen te ontmoeten die vinden dat het ánders kan in de wereld en dat je wél lief kunt zijn. Dat spreekt me aan.

„Je zou eens moeten zien hoe veel geïnteresseerde gesprekken ik met onze gasten had tijdens de opnamen van Dit was het nieuws. Die worden in de montage altijd weggeknipt omdat het in dat programma om de grappen gaat. Maar het is dus niet zo dat ik steeds iemand anders ben. Ik ben in Dit was het nieuws niet fundamenteel anders dan in Wintergasten. Nee, ook niet meer dezelfde als vroeger. Zoals Marco van Basten zei: als je nog steeds dezelfde bent als vroeger, dan heb je je dus totaal niet ontwikkeld.

„Ik loop nu zelfs rond met het idee dat ik misschien toch nog wel eens een theaterprogramma zou willen maken. Vroeger zag ik dat nooit zitten. Elke avond hetzelfde, en dan aan het eind van de avond weer naar huis rijden – dat leek me niks. Maar nu loop ik er serieus over te denken.

„Soms fiets of rij ik langs Toomler en zie daar dan al die fietsen staan van de mensen die er op dat moment binnen zijn. Dan denk ik: alles gaat gewoon door, ze hebben mij helemaal niet meer nodig. Hartstikke mooi toch?”