Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

Geopolitiek

Wat we in de mijn vinden, krijgen jullie niet

Met zeldzame aardmetalen als troef speelt China een economisch machtsspel.

De export van de grondstoffen stokt. „Alle schepen worden langdurig vastgehouden.”

Labourers work at the site of a rare earth metals mine in Nancheng county, Jiangxi province October 20, 2010. China on Wednesday denied a report that the government plans to slash export quotas of rare earth metals next year, seeking to ease international jitters about China's stranglehold on supplies. REUTERS/Stringer (CHINA - Tags: ENERGY SOCIETY BUSINESS) CHINA OUT. NO COMMERCIAL OR EDITORIAL SALES IN CHINA
Labourers work at the site of a rare earth metals mine in Nancheng county, Jiangxi province October 20, 2010. China on Wednesday denied a report that the government plans to slash export quotas of rare earth metals next year, seeking to ease international jitters about China's stranglehold on supplies. REUTERS/Stringer (CHINA - Tags: ENERGY SOCIETY BUSINESS) CHINA OUT. NO COMMERCIAL OR EDITORIAL SALES IN CHINA REUTERS

„Het Midden-Oosten heeft olie, maar China heeft zeldzame aardmetalen.” Achttien jaar nadat de Chinese leider Deng Xiaoping in zijn onverstaanbare dialect deze woorden mompelde, begint het in de Verenigde Staten en Europa door te dringen dat China over sterke, handelspolitieke troefkaarten beschikt en die nu ook durft te gebruiken.

Alarmbellen in de VS en de EU zijn deze week luid gaan rinkelen bij lezing van de Engelstalige staatskrant China Daily waarin het ministerie van Handel aankondigde dat de export van zeldzame aardmetalen in 2011 met nog eens 30 procent zal worden verminderd. Eerder dit jaar was de export al verlaagd met 70 procent naar bijna 8.000 ton. De Chinese verzekering dat het gaat om een plan waarover nog moet worden beslist, heeft de onrust nauwelijks kunnen dempen.

Op aandringen van de Duitse kanselier Merkel wordt volgende week in Berlijn een speciale bijeenkomst gehouden van de Duitse regering, de Europese Commissie en de Wereldhandelsorganisatie over de vraag hoe op het Chinese voornemen moet worden gereageerd. President Obama bezint zich ook op een reactie.

Zeldzame aardmetalen zijn essentieel voor de hightechindustrie. De wereldmarkt is in waarde bescheiden met 1,5 miljard dollar (1,1 miljard euro), maar is van groot strategisch belang, hetgeen Deng Xiaoping al bevroedde.

De ertsen met exotische namen zoals neodymium, tantaal, indium, terbium, lanthanium en dysprosium worden gebruikt in de productie van de magneten voor hybride auto’s, in iPods, mobiele telefoons, ledlampen, pc’s, platte beeldschermen, maar ook in vliegtuig- en raketmotoren, windturbines en gameboys.

De winning van deze chemisch-fysisch verwante ertsen met bijzondere kwaliteiten (hittebestendig, stroomgeleidend, ijzersterk) vindt voor 95 procent plaats in China. Hier ligt 53 procent van de bekende wereldvoorraad. Waar in de VS sinds de jaren tachtig mijnen werden gesloten, onder meer als gevolg van de goedkopere Chinese concurrentie, ging in China zelf de ontwikkeling van staatsmijnen in Binnen-Mongolië en Jiangxi door. Er werd een de facto monopolie gecreëerd.

Hoewel China gisteren opnieuw heeft ontkend dat de export naar Japan, de VS en Europa al is gestopt, zeggen woordvoerders van elektronica-industrieën in Washington en Tokio dat de Chinese douane op dit moment alle transporten heeft stilgelegd, ook naar de EU. „Alle schepen worden als gevolg van onverwachte en langdurige controles vastgehouden”, aldus Jeff Green van het gelijknamige bedrijf in de VS dat in zeldzame aardmetalen handelt in een gesprek met financieel persbureau Bloomberg.

Of er al sprake is van tekorten aan essentiële metalen, is niet duidelijk. Zowel handelaren als de industrieën die de aardmetalen gebruiken zijn uitermate discreet uit vrees voor de concurrentie en stijgende prijzen.

In China daarentegen wordt niet al te geheimzinnig gedaan. Volgens Zhang Zhong, president-directeur van Baotu Staal en Zeldzame Aardmetalen Groep in Binnen-Mongolië zal er dit jaar een tekort ontstaan van 20.000 ton. Dat is het directe gevolg van de exportbeperking die in juli van dit jaar werd afgekondigd. Als daar nog een beperking van 30 procent overheen komt dan moet dat grote gevolgen hebben voor de hightechindustrie in het Westen. Dat is al het geval in Japan. Het tekort kan niet door mijnen in de VS en Afrika snel gecompenseerd worden.

Tijdens zijn recente bezoek aan Europa zei premier Wen Jiabao dat China niet van plan is de zeldzame aardmetalen te gebruiken als troefkaart, maar voegde daar meteen aan toe dat China wil voorkomen dat de mijnen te snel uitgeput raken. Als het huidige tempo van winning en export zou worden voortgezet dan zouden voorraden in 2020 op zijn.

Feit is dat China de schaarse ertsen wel degelijk gebruikt in het economische machtsspel. In augustus van dit jaar – en dus nog voordat het conflict met Japan uitbrak – zei een woordvoerder van het ministerie van Handel dat de westerse hightechindustrie rekening moest houden met verdere exportbeperkingen.

Mocht dat problemen opleveren dan is er maar één oplossing mogelijk, suggereerde de functionaris: „Laat deze bedrijven met hun hoogwaardige technologieën naar China komen.” Het concept ‘technologie in ruil voor toegang tot de markt’ was al bekend, maar hij introduceerde een variant: ‘technologie in ruil voor grondstoffen’.

Of de Chinese handelwijze al dan niet strijd is met de regels van de Wereldhandelsorganisatie moet nog blijken. De VS overweegt een procedure te openen bij de WTO en ook in Brussel wordt daar over nagedacht. Dat is laat, want al in 2007 en 2008 waarschuwden Amerikaanse en Europese denktanks voor strategische en nationale veiligheidsproblemen als China zijn strategische troefkaarten zou uitspelen.

Volgens de Amerikaanse Nobelprijseconoom Paul Krugman, columnist van The New York Times, is het hoog tijd dat de VS en de EU „hun lamlendige houding” laten varen en gaan optreden tegen China. Krugman ziet in China „een schurkachtige economische grootmacht, die alle regels aan zijn laars lapt” en zich „schandaliger gedraagt dan de olietirannen” in het Midden-Oosten.