Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Boeken

'Super Mario is net Beowulf'

Na twintig jaar is er weer een jeugdboek van Salman Rushdie. Een fabel, opgebouwd als een computerspel. In Londen spreekt Karel Berkhout een schrijver die zegt te willen zwijgen over politiek – en daar niet in slaagt.

Salman Rushdie / Super Mario. Foto AP, beeldbewerking Fotodienst NRC In this image provided by Nintendo, video game icon Mario is shown. Even though Mario hasn't changed much in nearly three decades, the latest game he stars in, the newly released "The New Super Mario Bros. Wii," is one of the holiday season's top titles. (AP Photo/Nintendo)
Salman Rushdie / Super Mario. Foto AP, beeldbewerking Fotodienst NRC In this image provided by Nintendo, video game icon Mario is shown. Even though Mario hasn't changed much in nearly three decades, the latest game he stars in, the newly released "The New Super Mario Bros. Wii," is one of the holiday season's top titles. (AP Photo/Nintendo)

De auto’s gaan nog trager door de straten van Soho dan de theaterliefhebbers schuifelen in de lange rijen voor de kassa. Weer belt de agente van de vermaarde schrijver, die zit te wachten voor het interview: „Meneer Rushdie gaat zo weg, hij heeft bijna geen tijd meer.” De taxi lijkt al uren onderweg in Londen; kon de klok maar even worden stil gezet. De agente belt weer: „Waar bent u nu?” Geen idee. Kon de tijd maar worden teruggedraaid. Eindelijk zijn we er.

„In een file kunnen vijf minuten een uur lijken; de tijd wordt uitgerekt. Maar als ik tijdens het schrijven diep in een boek zit, dan krimpt de tijd juist. Dan denk ik dat ik anderhalf uur aan het schrijven ben geweest, terwijl de klok mij vertelt dat ik vijf of zes uur bezig ben geweest”, zegt Salman Rushdie een half uur later. „Ik was altijd al gefascineerd door het verschil tussen kloktijd en ervaren tijd.”

In het kantoor van zijn literair agent spreekt Rushdie (1947) over zijn net verschenen Luka en het Levensvuur, dat is bedoeld voor volwassenen en kinderen. Het boek is voortreffelijk vertaald door Karina van Santen en Martine Vosmaer. Twintig jaar geleden publiceerde Rushdie ook een kinderboek: Haroen en de zee van verhalen.

Vooraf is gezegd dat de auteur van De duivelsverzen zich niet uitlaat over de fatwa en de politieke spanningen in Pakistan en zijn geboorteland India. Maar verder praat Salman Rushdie over alles. Van pakweg de nieuwe computergame Red Dead Redemption – „met overal miniverhalen waaraan je kan meedoen” – tot de experimentele roman The Unfortunates (1969) van B.S. Johnson, met verwisselbare hoofdstukken – „nu kan een schrijver zoiets beter op internet doen”. Bespiegelingen over politiek en religie glippen ondertussen toch door zijn zinnen, tot aan het Nederlandse proces tegen Geert Wilders toe: „Voor mij ligt de enige betekenis van Wilders in het feit dat hij de grenzen van de vrijheid van meningsuiting test.”

Luka en het Levensvuur biedt voldoende stof voor uitweidingen. Hoofdpersoon Luka zoekt in een magische wereld het ‘levensvuur’ om zijn vader te redden, de verhalenverteller Rasjied. Het avonturenverhaal zit vol sprekende dieren en een vliegend tapijt, maar ook vol knipogen naar hedendaagse politiek en klassieke mythes, zoals gebruikelijk bij Rushdie. Er zijn grapjes over vergeten goden – de Chinese goden ruziën met die van Taiwan – en veel observaties over de Tijd met een hoofdletter T.

Rushdie vangt de tijd met de relativiteitstheorie. Klokken staan soms stil en ontdekkingsreizigers raken vast in de ruimtetijd. Een keer raakt de tijd gevangen in de Onontkoombare Draaikolk, waarbij een gebeurtenis drie keer achter elkaar in dezelfde bewoordingen wordt verteld. Rushdie: „Dat is een van mijn favoriete stukken in het boek, omdat de zinnen zelf vast raken in de tijd.”

Einstein voor kinderen?

„Ik heb geen didactisch doel. In fictie is het heel belangrijk dat je het spel serieus speelt. In dit verhaal over leven en dood is het voorbijgaan van de tijd een zeer dringende kwestie. Dus moeten de ideeën over de tijd serieus zijn. In het algemeen is het probleem van fantasy dat het snel ‘lekker gek’ wordt: alles kan. Daardoor doet het de lezer emotioneel niets. Om die reden moet je fantasy altijd verankeren in een soort werkelijkheid. In dit geval reist Luka in de verhalen die zijn vader heeft verteld. Daardoor is Luka – anders dan Alice in Wonderland – niet verdwaald. Hij kent de weg.”

Moeten alle vaders de wereld voor hun kinderen scheppen?

„Natuurlijk, net als de moeders. Doordat vader en moeder dat op verschillende manieren doen krijgt een kind een stereoscopisch beeld van de wereld. Daaruit maakt een kind uiteindelijk zijn eigen beeld. In het boek weet Luka goed te handelen dankzij de goede relatie met zijn vader. Vader en zoon hebben achteraf het gevoel steeds bij elkaar te zijn geweest. In essentie is het boek daarom een liefdesgeschiedenis, over de liefde tussen ouders en kinderen.”

De ambassadeur in uw boek ‘Shalimar de clown’ (2005) legt zijn dochter de wereld uit met een parabel over het Paleis van de macht. Vol kamers die onderling zijn verbonden, met monsters die je moet verslaan. Is de ambassadeur een goede gids?

„Op zijn manier wel. Juist die passage over het Paleis van de macht stond lang los van de roman. Dit verhaal had ik een keer eerder voor mezelf uitgeschreven, als een parabel, een beetje Kafka-achtig. Plotseling bleek het precies te passen in het betoog van de ambassadeur die zijn levensvisie overbrengt. Het is een verschrikkelijk verhaal trouwens, niet geschikt voor kinderen.”

Maakt het u veel uit of u voor kinderen schrijft of voor volwassenen?

„In dit boek niet. Op twee of drie plaatsen heb ik een zin in tweeën geknipt voor de kinderen. In enkele gevallen heb ik een korter of eenvoudiger woord gebruikt. Maar niet vaak, want ook kinderen houden van exotische woorden, zoals

Vervolg op pagina 2

‘Wat Geert Wilders zegt is brandbaar’

het woord ‘exotisch’. Volwassenen en kinderen kunnen elk op hun manier genieten. Dat is de grote kracht van de fabel, een simpele vorm met een heldere taal. Je schrijft ‘Er was eens....’ en vervolgens kun je iets belachelijks schrijven als ‘... een slang die kon spreken’. Toen ik eenmaal de stem voor dit boek had, was het niet moeilijk meer.”

Uw fabel is opgebouwd als een computerspel, waarbij Luka steeds hogere levels bereikt. Moderne games lijken hetzelfde opgebouwd als de oude queeste-verhalen.

„Precies! Toen ik me ging verdiepen in games, viel mij op dat de ontwerpers duidelijk de klassieke verhalen hebben bestudeerd. Neem Beowulf, die naar de stad komt en het monster Grendel doodt. Vervolgens moet hij een nog groter monster verslaan, de moeder van Grendel.” Rushdie schiet in de lach. „Dat is precies wat Supermario doet: elke keer als hij een obstakel overwint, moet hij een groter obstakel overwinnen. Daarbij is de zoektocht naar het vuur misschien wel het oudste verhaal in de menselijke geschiedenis. Die queeste bestaat in elke taal, in elke cultuur, in elke tijd.

,,In de Verenigde Staten hebben nogal wat indianenstammen verhalen waarin de coyote het vuur steelt. Die coyote zit nu in mijn boek, net als beren, otters, ratten en pratende eekhoorns. Dit is mijn meest ‘dierlijke’ boek ooit.”

In games zijn levens niet meer dan ‘wisselgeld’, schrijft u. Wat zegt dat?

„De computergame gaf mij de mogelijkheid om in het boek een contrast aan te brengen tussen twee verschillende ideeën over leven. Aan de ene kant is er het leven van Luka’s vader: eenmalig, speciaal, bijzonder en in groot gevaar. Aan de andere kant de gamewereld waarin je honderden levens kan besteden, en waar je extra levens kunt krijgen – allemaal terloops, allemaal ingezet om dat ene leven te redden. Anders gezegd: we moeten het leven hogelijk waarderen, omdat we er maar één hebben.”

Als Luka zijn vrienden blootstelt aan grote gevaren, stelt hij vast: zuiver goede daden bestaan niet. Is dat niet te cynisch voor kinderen?

„Een van de tekortkomingen van de fabelvorm is de les in moraal: wees goed voor je buren, wees niet hebzuchtig. Ik bied jonge lezers liever het idee van morele dubbelzinnigheid. In The Quiet American van Graham Greene doet een personage in de naam van vrijheid en rechtvaardigheid verschrikkelijke dingen. [Hij pleegt een bloedige aanslag in Vietnam, kb]. Vragen als ‘wat is het goede’, ‘hoe kun je het dienen’, en ‘kun je dit doen terwijl je tegelijkertijd mensen doodt’ moeten ook worden gesteld aan kinderen.”

Waardoor vertrouwt het publiek in uw boek de verhalenvertellers meer dan de politici?

Stellig: „Niemand gelooft ooit een politicus. Politici en schrijvers knokken om hetzelfde territorium, ze maken ieder hun eigen versie van de wereld, maar het publiek weet dat kunstenaars geen propaganda bedrijven. De belangrijkste reden dat zo vaak en in zo veel culturen de macht en de kunsten botsen, is dat beide hun versie van de werkelijkheid geven. Dat kan ertoe leiden dat een heerser de neiging krijgt om een onwelkome beschrijving van de werkelijkheid te onderdrukken.”

In een democratie kan een politicus ook in botsing komen met het rechtsysteem. Wat vindt u van de strafzaak tegen Geert Wilders?

„De vrijheid van meningsuiting maakt dat je mensen moet verdedigen die je niet mag. Wilders is als politicus niet bepaald mijn smaak, ik deel niet zijn ideeën. Veel van wat hij zegt is zeer brandbaar en zeer polemisch. Maar het belangrijkste is, dat hij mag blijven spreken. Het zou betreurenswaardig zijn als hij door de rechter schuldig werd bevonden.”

Waar ligt de grens dan?

„De grens is altijd: het gebruik van geweld. Maar in het geval van verbale uitingen moet het spectrum zo breed mogelijk zijn. Als je dat spectrum vernauwt, moet je je afvragen: wie beslist daarover? Als je de vrijheid van meningsuiting beperkt, kun je heel makkelijk een onderdrukkende staat creëren.”

Rushdie vertelt over zijn bemoeienis met de Engelse ‘Racial and Religious Hatred Bill’, die uitlatingen over religieuze groepen aan banden moest leggen. Na heftig verzet van intellectuelen als Rushdie en de satiricus en komiek Rowan Atkinson werd in 2006 uiteindelijk een afgezwakte versie ingevoerd. „Gelukkig maar”, zegt Rushdie. „Toen het debat liep, was ik met Rowan Atkinson bij de minister van Binnenlandse Zaken. Rowan had een tv-sketch gemaakt van een clip over een gebedsdienst in waarschijnlijk Iran. Een commentaarstem zegt: ‘De zoektocht naar de contactlens van de ayatollah wordt voortgezet.’ Ha ha ha. Atkinson vroeg: kan ik dit blijven doen of ga ik dan naar de gevangenis? De minister zei natuurlijk meteen: ‘Ha, dat is comedy en we zijn dol op comedy.’ Maar Atkinson vroeg: ‘Hoe weet ik dan zeker dat er niets gebeurt?’ En dat is een machtige vraag: want spreken terwijl je je afvraagt of dat wel mag, is wat er vroeger in de Sovjet-Unie gebeurde.”

Die wet was bedoeld om de gevoelens van christenen en vooral moslims te ontzien. Doelde u in het boek op hen met de ‘respectoratten’, ratten die om niets beledigd zijn?

„Ja. Als zij zeggen: de wereld is plat, dan moet je dat respecteren. Als je dan zegt: de wereld is rond, dan vinden ze dat beledigend. Respect betekende vroeger dat je mensen serieus nam. Respect betekent nu: instemmen met alles wat mensen zeggen, hoe krankzinnig ook. Dat is precies wat de ‘respectoratten’ steeds eisen.”

Salman Rushdie: Luka en het levensvuur. Vert. Karina van Santen en Martine Vosmaer. Fontein 256 blz. 16,95