Spelen met de vernietiging

Over het immense atelier van de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer is volgende week een documentaire op tv te zien. Ook wordt zijn werk nu getoond in Antwerpen.

Het kunstcomplex La Ribaute van Kiefer in Zuid-Frankrijk, gefilmd door Sophie Fiennes
Het kunstcomplex La Ribaute van Kiefer in Zuid-Frankrijk, gefilmd door Sophie Fiennes

De mooiste scène in de film is hoe Anselm Kiefer in een onderaardse crypte een emmer vol gesmolten lood uitgiet over een aarden heuvel. Als glinsterende lava vloeit het langs de hellingen. Ontevreden over het resultaat, pakt Kiefer een vlammenwerper en als een god van de onderwereld verhit hij het lood tot het druipend zijn weg vervolgt.

De documentaire Over your cities grass will grow van de Britse cineaste Sophie Fiennes zit vol met zulke veelzeggende beelden over hoe de Duitse kunstenaar Anselm Kiefer sinds 1993 in Zuid-Frankrijk een zijdefabriek op 35 hectare grond veranderde in een megakunstproject met wegen, torens, tunnels, een amfitheater, een crypte, een ondergronds meer en 41 expositiezalen. Overal plaatste hij zijn beelden, schilderijen en installaties.

Anselm Kiefer (1945) is een van de succesvolste naoorlogse kunstenaars. Morgen opent een grote tentoonstelling van zijn werk in het voor een verbouwing leeggehaalde Antwerpse Museum voor Schone Kunsten. Volgend jaar gaat hij ‘iets’ doen met De Nachtwacht in het Rijksmuseum. De film van Sophie Fiennes over zijn Gesamtkunstwerk Barjac in Zuid-Frankrijk, die dit voorjaar op het festival van Cannes in première ging, is aanstaande donderdag op televisie (zie kader).

Zijn ateliercomplex in Barjac heeft Kiefer twee jaar geleden verlaten. Het was zo’n beetje af en voor zijn opgroeiende kinderen wilde hij verhuizen naar de grote stad. Zijn nieuwe atelier is een voormalig distributiemagazijn van 20.000 m2 in een voorstad van Parijs. Barjac, inclusief de kunst die daar is opgesteld, heeft hij geschonken aan de Franse staat. Maar die aarzelt de gift te aanvaarden, vermoedelijk uit vrees voor de kosten van het onderhoud.

Eind jaren zeventig werd Kiefer in Duitsland en Nederland snel bekend met een serie performances, foto’s en schilderijen waarin hij speelde met het recente Duitse verleden. Gekleed in een rijbroek met laarzen liet hij zich op beladen historische plaatsen fotograferen terwijl hij de Hitlergroet bracht.

Net als zijn inspirator Joseph Beuys vindt hij dat kunst in de maatschappij moet wortelen. Dat Duitsland na de oorlog zijn mythes heeft afgeschaft, heeft volgens Kiefer het land steriel gemaakt. Hij speelde met het Duitse schuldbesef omdat het land zijn verleden onder ogen moet zien.

Op een van de foto’s uit die tijd staat hij, gekleed in een gehaakte jurk, op het water in een badkuip in zijn rommelige werkkamer. Zijn arm geheven. Het is een absurd gezicht, maar de combinatie van argeloosheid en grandioze gebaren, humor en boodschap zijn onovertroffen.

Kiefers werk zit vol verwijzingen naar historische gebeurtenissen en figuren en naar wetenschappelijke theorieën. Maar wetenschap is voor hem niet voldoende om de mens en de schepping te begrijpen. „Al die theorieën beschrijven voornamelijk onze onwetendheid”, zegt hij in de documentaire Over your cities grass will grow.

Kiefers wereldbeeld is zoals je dat kunt verwachten van iemand die in 1945 is geboren op de ruïnes van het nazirijk. Zijn eerste speelgoed waren de bakstenen van een gebombardeerd huis. Oorlog en vernietiging en de gruwelen waartoe de mens in staat is, zijn belangrijke thema’s in zijn werk. Hij wil onder ogen brengen in wat voor wereld we leven, in de ijdele hoop dat het dan beter wordt.

Juist dat besef van vergankelijkheid, maakt Kiefer tot een romanticus: niet voor niets lijkt zijn saluerende zelfportret op de man in het berglandschap van Caspar David Friedrich. Maar daarnaast is hij ook een alchemist en een denker die met zijn geest vat probeert te krijgen op de werkelijkheid van het bestaan. Daarvoor put hij uit diverse bronnen van moderne wetenschappers en klassieke Duitse filosofen tot obscure middeleeuwse mystici en onbekende Russische futuristen. De Bijbel, Griekse mythen, Germaanse sagen, oude legendes en new age-theorieën over oerkrachten en de geheime levens van de planten zijn allemaal bouwstenen van Kiefers universum.

In zijn denken en werken heeft hij datzelfde sjamaanachtige als Beuys, alsof in hem alle vroegere beschavingen samenkomen en hij in contact staat met oerkrachten. In één gedachte kan hij de sterrenclassificatie van de NASA koppelen aan de getallensymboliek van de Kabbala. In interviews citeert hij moeiteloos uit al die bronnen. Als hij zich de exacte naam van een nieuw kunstwerk niet direct herinnert, mompelt hij haastig een paar regels uit de Hebreeuwse tekst die aan de titel voorafgegaan.

Die rijkdom aan kennis en het ondoorgrondelijke van al die particuliere referenties maken dat het werk van Kiefer op exposities, zoals nu in Antwerpen, nooit volledig te bevatten is. Dat geeft zijn werk een mystiek aspect, en het heeft daardoor ook veel gemeen met Ulysses of Finnegans Wake van James Joyce: geweldige romans die niet volledig te begrijpen zijn, maar daarom niet minder geniaal.

Kiefer lijkt te beseffen dat de rede nooit definitief vat kan krijgen op de werkelijkheid. Dat besef uit zich ook in zijn materiaalkeuze. Gebroken glas, verbrokkeld beton, roestig ijzer, uitgedroogde en zwart besmeurde bloemen, koeienkiezen, bladgoud, as, aarde en verf – verval en destructie zijn overal aanwezig in Kiefers schepping. Hij is een ruïnebouwer, ruïnes waarin elk detail een plaats heeft gekregen, scheppingen die hun vergankelijkheid en vernietiging reeds in zich dragen.

Met al die materialen maakt hij landschappen van al snel twintig vierkante meter of meer. Die kun je beter ‘wandsculpturen’ noemen, omdat er bijvoorbeeld voor de achtergrond van een geschilderd berkenwoud een loden schilderspalet of boek is opgehangen. En op zijn ‘onvruchtbare landschappen’ – vaak de locatie van een historische veldslag – is de aarde geen verf maar gebarsten klei, gemengd met verf en stof. Sommige kunstwerken zijn complete liggende palmbomen, van top tot wortelkluit.

In de film vertelt Kiefer in een interview met de Oostenrijkse kunsthistoricus Klaus Dermutz hoe de verlaten zijdefabriek La Ribaute er in Barjac bij lag toen hij er in 1992 introk. Op het uitgestrekte terrein had hij voor een bulldozer uitgelopen om te bepalen waar de wegen moesten komen. De omtrekken van te bouwen loodsen en ateliers had hij later met een spuitbus op de grond getekend. Verder wil Kiefer niet plannen, want vervolgens laat hij materiaal en toeval hun werk doen – hoewel hij daarbij wel steeds ingrijpt om het proces in de door hem gewenste richting te dwingen.

Om dus echt te bevatten wat hij in Barjac heeft gemaakt, moet je er rondlopen en de ruigheid van al die materialen tot je nemen, of kijken naar de film van Sophie Fiennes die erin is geslaagd de essentie van het werk van Kiefer in beeld weer te geven. Je moet het beleven, voelen.

Fiennes koos daarom terecht voor een bijna puur observerende vorm. Door de camera statig langs de kunstwerken te bewegen dwingt ze je deze langzaam met je ogen te verkennen en in je op te nemen. Spanning en dynamiek komen van de materialen, vormen, vlakken, lichtval en voorstellingen. Over your cities grass will grow voert je honderd minuten lang op een geconcentreerde dwaaltocht door Kiefers bijzondere parallelle wereld. Zonder voice-over laat Fiennes stukje bij beetje zien wat Kiefer gecreëerd heeft. Gebouwen met museumzalen voor schilderijen of enorme beelden, een wit geschilderde ziekenzaal met loden bedden waar de namen van belangrijke historische vrouwen boven zijn geschreven in Kiefers kriebelige maar vastberaden handschrift. In andere zalen staan gigantische loden boeken met scherven glas en zonnebloemen tussen de bladzijden gestoken. Je begrijpt niet wat je ziet, maar je voelt ontzag en verrukking over de Wagneriaanse grootsheid van deze kunst.

Die is vooral voelbaar in een van de onderaardse ruimtes ergens op het terrein van Barjac. De traag zoekende camera van Fiennes laat grote brokken lood zien, volgens Kiefer meteorieten die het glas gebroken hebben. Ze zijn het stof van de sterren waar we uit zijn voortgekomen. Die sterren zijn in het expositiegebouw dat hij boven de tunnel bouwde op schilderijen te zien als witte stippen op een grijs vlak met hun NASA-coderingen er met de hand bijgeschreven.

Dat besef van nietigheid en vergankelijkheid wordt nog versterkt door de vele wankele wachttorens van rauwe betonnen platen op het terrein van La Ribaute. Ze versterken de indruk van een door de mensen verlaten stad – de titel van Fiennes’ film, Over your cities grass will grow, verwijst naar een passage in de Bijbel waarin een profeet voorspelt dat de steden van het volk dat God niet eert, overwoekerd zullen worden. Dat gegeven is groots en indrukwekkend. Maar de torens hebben ook iets van de bouwwerkjes die Kiefer als jongen op de puinhopen van zijn geboortedorp maakte.

‘Anselm Kiefer, works and process’, in ‘Uur van de Wolf’, di 26 oktober, Ned.2 22.55 uur.‘Over your cities grass will grow’ (de biosoopversie) draait op festivals en sinds vorige week in enkele Britse bioscopen. ‘Anselm Kiefer’ in Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Leopold De Waelplaats, Antwerpen, t/m 23/1. Di-zo 19-17 (zo 18) uur.Inl: Antwerpen.be/musea

    • Dirk Limburg