Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Boeken

Een vergeten foto van zichzelf

Als auteur is Paul Auster geen god, maar een gewetensvol notulist, constateert Rob van Essen na het lezen van zijn nieuwe ‘Sunset Park’.

Paul Auster. Leo van Velzen Amsterdam, 09-06-08. Paul Benjamin Auster, schrijver cineast. Foto Leo van Velzen NrcHb.
Paul Auster. Leo van Velzen Amsterdam, 09-06-08. Paul Benjamin Auster, schrijver cineast. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Paul Auster: Sunset Park. Vertaling Tom Heuvelmans. De Arbeiderspers, 256 blz. €19,95

Je bent meteen bij de les als je de nieuwe roman van Paul Auster openslaat, want de eerste zin van Sunset Park luidt: ‘Hij maakt nu al bijna een jaar foto’s van achtergelaten dingen.’ Je schiet in een verbaasde lach als je het leest, want als je een parodie op het werk van Auster zou willen schrijven, zou je geen betere openingszin kunnen bedenken.

Iemand die foto’s maakt van zaken waaraan anderen voorbijgaan – bij Auster is het bijna een cliché. Je denkt aan Maria Turner uit Austers roman Leviathan, die foto’s maakt van onbekenden die ze op straat achtervolgt. Je denkt aan Rudolf Born uit Onzichtbaar, die op het eiland waarop hij zich heeft teruggetrokken elke avond de zonsondergang vastlegt. Je denkt aan Auggie Wren, de sigarenboer uit de film Smoke (waarvoor Auster het scenario schreef), die elke ochtend een foto van hetzelfde kruispunt maakt. En je denkt aan al die andere personages uit het werk van Auster die met vergelijkbare rituelen grip op de wereld proberen te krijgen.

Auster is een schrijver die zijn boeken zorgvuldig componeert, en zo’n eerste zin is dan ook geen toeval. Het is alsof hij zijn lezers uitdagend aankijkt: je bent zojuist aan mijn nieuwe boek begonnen, waarom zouden we eromheen draaien, welkom in Austerland.

De fotograaf uit de beginzin van Sunset Park is Miles Heller. Na de dood van zijn stiefbroer heeft hij zijn studie afgebroken. Hij zwerft door de Verenigde Staten en belandt uiteindelijk in Florida, waar hij gaat werken voor een bedrijf dat huizen ontruimt van mensen die hun schulden niet kunnen betalen. Hij wordt smoorverliefd op een meisje dat nog net minderjarig is, en als hij daarmee dreigt te worden gechanteerd vlucht hij naar New York. Hij trekt in bij een oude studievriend, die in Brooklyn samen met twee meisjes in een kraakpand woont. Daar neemt hij na jaren weer contact op met zijn vader (de baas van een kleine, zelfstandige uitgeverij) en zijn moeder (een bekende actrice).

Auster gebruikt voor zijn romans steeds weer dezelfde bouwstenen. Ook in Sunset Park zijn de vertrouwde ingrediënten aanwezig: de grote rol van het toeval, de wereld van schrijvers en studenten die schrijver willen worden, het stedelijke landschap van New York, de verhouding tussen vaders en zonen, honkbal…

Toch blijft het werk van Auster spannend; je wilt altijd weten hoe het afloopt. Dat komt doordat Austers personages gewone, kwetsbare mensen zijn, die hun problemen moeten zien te overwinnen in een onpersoonlijk universum waar een goede afloop allerminst vaststaat.

De spanning die het verhaal oproept, wordt versterkt door de glasheldere, koele stijl die Auster hanteert. Als schrijver is Auster geen god, maar een gewetensvol notulist, die de machinaties van het noodlot nauwgezet observeert. De spanning tussen de kwetsbare personages en de terughoudende stijl zorgt voor de licht vervreemdende, melancholieke stemming waaraan een roman van Auster uit duizenden is te herkennen.

Ook Sunset Park is onmiskenbaar austeriaans. Zoals vaker bij Auster hangt in deze roman een sfeer van onbestemde dreiging. Hoe schuldig is Miles aan de dood van zijn stiefbroer? Hoe lang laten de autoriteiten de krakers ongemoeid? De dreigende stemming wordt nog versterkt doordat Sunset Park zich afspeelt tijdens de economische crisis van 2008. Die crisis is overal voelbaar. Miles ontruimt de huizen van de slachtoffers, de uitgeverij van zijn vader dreigt failliet te gaan, niemand investeert meer in de onafhankelijke films waarin zijn moeder speelt. De zware symboliek van de titel van de roman wordt verzacht door het feit dat de wijk in Brooklyn waar een groot deel van het boek zich afspeelt, daadwerkelijk zo heet.

Zwijgzame mannen

In feite draait het in Sunset Park om drie generaties Amerikanen. De generatie van de grootvaders, de zwijgzame mannen die in de Tweede Wereldoorlog hebben gevochten, wordt vertegenwoordigd door The Best Years of Our Lives, een film uit 1946 over soldaten die naar huis terugkeren. (Dat alle personages die film kennen, is dan weer zo’n typisch Auster-toeval). De zonen van de soldaten zijn babyboomers zoals de ouders van Miles, die behalve met de crisis ook met hun vergankelijkheid worden geconfronteerd; de kleinzonen zijn mensen als Miles en de krakers in Brooklyn – twintigers die naar hun plaats zoeken, en daarbij worden tegengewerkt door de heersende machten en hun eigen tekortkomingen.

Sunset Park is doortrokken van een verlangen naar vroeger, naar het land dat na de oorlog door de grootouders is opgebouwd. In de loop van de roman sterven drie oude honkbalhelden – een sterk beeld voor de verweesdheid van het huidige Amerika. Maar hier en daar wordt de elegische toon die Auster zijn boek meegeeft wat schril.

Zo begint het op te vallen hoe ouwelijk de twintigers zijn die Auster beschrijft. Ze beschikken over gedetailleerde kennis van de honkbalspelers van de generatie van hun vaders, werpen zich op als reparateur van schrijfmachines en vulpennen en schrijven proefschriften over oude films als The Best Years of Our Lives. Kortom, ze richten zich op het verleden, eigenlijk zouden het zo generatiegenoten van Paul Auster kunnen zijn. Je kan je niet helemaal onttrekken aan het idee dat Auster zich de volgende generatie toe-eigent door hen met zijn eigen jeugdsentiment te injecteren.

Zo kun je meer vragen bij deze roman stellen. In Austers eerste roman, City of Glass (1985) figureerde al een schrijver die Paul Auster heette, en sindsdien is hij blijven spelen met de grenzen van fictie en werkelijkheid. Maar in Sunset Park doet hij dat verrassend onelegant. Een van de kraaksters uit Brooklyn krijgt een baantje bij het PEN Center, de organisatie die zich inzet voor onderdrukte schrijvers waarvoor ook Auster zelf actief is, en opeens verandert de roman in een traktaat over het goede werk dat PEN doet. Dat is nuttige informatie, maar de lezer wordt wel het verhaal uitgegooid. Elders wordt stilgestaan bij een briljant boekverslag dat hoofdpersoon Miles op de middelbare school maakte over de roman To Kill A Mockingbird. Uit het dankwoord achterin Sunset Park valt af te leiden dat dit boekverslag in werkelijkheid is gemaakt door Austers dochter. Pardon?

Amateurisme

Een acteur die zich opeens met een traktaat rechtstreeks tot de zaal richt moet wel zorgen dat het publiek in hem blijft geloven; de kans daarop wordt niet groter als hij ook nog eens een van zijn kinderen het toneel optrekt. Opeens stijgt uit een roman van Auster de geur van amateurisme op, en dat is een volstrekt nieuwe ervaring. Hebben we hier nog te maken met een schrijver die op geraffineerde wijze speelt met de grenzen van de roman, of met een schrijver die bij gebrek aan concentratie en inspiratie te veel ruimte geeft aan zijn hoedanigheid als literair activist en trotse vader?

Misschien zijn dit precies de vragen die Auster bij ons wil oproepen, als schrijver is hij er intelligent, doortrapt en sardonisch genoeg voor, maar dan nog – als de lezer door dit soort ingrepen zijn interesse in het boek verliest, worden die vragen irrelevant.

Onwillekeurig denk je terug aan die eerste zin; was die wel zo geraffineerd, of was de schrijver toen al aan het schmieren? Auster heeft bijzondere boeken geschreven, dus je zou hem graag het voordeel van de twijfel gunnen –, maar die twijfel zelf laat zich niet zomaar wegdenken.

Op 27 oktober organiseert de SLAA in De Baile (Amsterdam) het programma ‘Hoe Paul Auster je leven kan veranderen’ met bijdragen van Naïma Azough, Christine Otten, Victor LaValle en Gustaaf Peek. Zie www.slaa.nl. Ook is de Facebookpagina Paul Auster Voorleeswedstrijd opgericht, waar Auster-lezers een iPod kunnen winnen.