Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

Economie

Dit gebouw zal niet verrijzen

Voor tien architecten bij bureau Broekbakema is 29 oktober de laatste werkdag.

Want de winsten zijn ‘opgegeten’ en de opdrachten nog steeds schaars.

Bij architectenbureau Broekbakema in Rotterdam verdwijnen tien banen. 10 van de 35, welteverstaan. Dat betekent dat 30 procent van het personeel weggaat. Dat is veel, voor Broekbakema. Maar wat zijn nu tien mensen? Is dat zoveel aandacht waard?

Ja, want Broekbakema staat symbool voor de hele architectenwereld. Het is heel stilletjes gegaan, maar inmiddels zit ruim een kwart van alle architecten en stedebouwkundigen in Nederland werkloos thuis. Dat komt neer op 5.000 mensen.

Het massaontslag onder architecten is geruisloos gegaan. Niemand wil de vuile was buiten hangen. Logisch, want dat zou zo maar (potentiële) opdrachtgevers kunnen afschrikken. Maar daar lijken architecten nu vooral zichzelf mee te hebben, zeggen ze bij Broekbakema. De malaise zet zich voort, juist omdat niemand daar aandacht voor vraagt.

Ze hebben er wel over moeten nadenken bij het architectenbureau, maar uiteindelijk wilden zij toch meewerken aan dit artikel. „We doen het voor onze vakbroeders.”

De beslissing voor het ontslag van de tien medewerkers viel aan het begin van de zomer. Eigenlijk, zegt architect-directeur Jan van Iersel (58), hadden ze gedacht de crisis te kunnen overleven door te teren op het bedrijfsvermogen. „Toen het eind 2008 slechter ging, hebben we gezegd: de crisis zal zo’n twee jaar duren en zolang proberen we iedereen erbij te houden.” De winsten van de goede jaren 2006 en 2007 zijn inmiddels ‘opgegeten’ en de opdrachten zijn nog steeds schaars. „De crisis is te diep en de horizon te ver.”

Nu is het een kwestie van „overleven”, zegt Van Iersel. Niet dat de directie somber is gestemd – met deze ingreep hebben ze weer een gezond bedrijf dat toekomstbestendig is – maar feit is dat er minder werk is en de honoraria lager zijn door de druk op opdrachten.

Daarbovenop werden ook bestaande bouwopdrachten gestaakt, want bedrijven zetten hun investeringen stil. Drie weken geleden nog kondigde Diergaarde Blijdorp aan te wachten met de renovatie van de Rivièrahal, een klus die Broekbakema zou uitvoeren.

Er is niet voldoende werk voor de bestaande architecten: zijn er te veel architecten? „Bij prijsvragen had je vroeger zo’n tien tot vijftien bureaus die zich inschreven, nu zijn dat er zestig”, vertelt Roger Tan (35), een van de zes partners van Broekbakema. Om de opdracht binnen te halen, doen bureaus hun uiterste best. „We maken elkaar gek.”

Gek, maar ook arm. Een aanbestedingsronde, waarbij uiteindelijk vijf bureaus overblijven die hun visie mogen geven, kost een bureau minimaal 20.000 euro. Ze leveren elk een kant-en-klaar gebouw waaruit de opdrachtgever een winnaar kiest.

Broekbakema haalde het vaak tot de laatste vijf, maar leek „het patent op de tweede plek te hebben”. „Heel erg jammer”, zegt Roger Tan. „Een grote opdracht van 20.000 tot 60.000 vierkante meter betekent twee jaar werk en een honorarium van 500.000 à 1 miljoen euro.”

Dat architectenbureaus hun werk weggeven zonder zeker te zijn van de opdracht, is dom, zegt Jan van Iersel. En de schuld van de regelgeving rondom de aanbestedingsprocedures. De ‘juridisering van de sector’, zoals hij het noemt, is funest. Stel restricties op voor de vereisten bij een aanbesteding, bijvoorbeeld. Of vraag bureaus een gerealiseerd gebouw in te sturen waar ze trots op zijn. „Want bij ons koop je geen product maar een proces.”

Van Iersel kwam 25 jaar geleden als directeur bij het bureau. Hij maakte vaker een crisis mee. Maar, zegt hij, „deze is het meest extreem. Het is voor het eerst dat we mensen moeten ontslaan vanwege tegenvallende cijfers.”

Op woensdag 8 september riep de zeskoppige directie iedereen bij elkaar. We moeten reorganiseren, was de boodschap. De dag erna voerden ze gesprekken met degenen die werden ontslagen. Een voor een werden de tien van hun werkplek gehaald en meegenomen naar een kamertje. „De jurist die ons adviseerde vertelde dat we het ontslag via het UWV bekend moesten maken. Anders, zei hij, gaan mensen zich ziek melden en zieke medewerkers mag je niet ontslaan. Maar dat wilden we niet. Dan zouden de mensen plotseling, zonder introductie, een ontslagbrief van het UWV op de deurmat vinden.”

Niemand meldde zich ziek. Niet op woensdag 8 september, en niet op donderdag 9 september. Ze zijn er nog steeds, ronden hun projecten af en dragen hun werk over aan de collega’s die achterblijven. Vrijdag 29 oktober is hun laatste werkdag.

De loyaliteit is enorm, vindt Jan van Iersel. Hij is even stil. Dan slaat hij met zijn hand op zijn hart en zegt: „Ontroerend, dat iemand in zijn eigen misère nog zegt: ‘dat dit Broekbakema moet overkomen’.”

Opvallend is de berusting bij de mensen die weg moeten, en de emotie bij de achterblijvers. Hun gevoel over 29 oktober, de laatste werkdag, is hetzelfde: daar wil niemand over nadenken. Ook projectcoördinator Willeke van de Groep (38) niet. Ze blijft. Viel er iets te vieren, ging iemand met pensioen, dan regelde zij een feestje, cadeau of afscheid. Ze kent alle partners van haar collega’s, is bij de meesten thuis geweest en is bevriend met een aantal. De organisatie is plat, de contacten nauw. „Tien is zo veel, ik voel me lamgeslagen.”

De tien komen bovenop de al bestaande 412.000 werklozen in Nederland. Maar ook: weer tien werkloze architecten erbij. Bovenop die andere 5.000.