Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

Film

Van vaderwreker tot moederminnaar

Oktober is Hamlet- maand: vier versies gingen of gaan in première.

Waarom deze plotselinge populariteit? „Shakespeares teksten roepen: ‘Speel me!’ ”

Zutphen, 08-10-10. Scene uit de voorstelling "Hamlet" van W. Shakespeare, regie Marcus Azzini bij Toneelgroep Oostpool met in de titelrol Sanne den Hartogh verder met o.a. Maria Kraakman en Erik Whien. Foto Leo van Velzen NrcHb.
Zutphen, 08-10-10. Scene uit de voorstelling "Hamlet" van W. Shakespeare, regie Marcus Azzini bij Toneelgroep Oostpool met in de titelrol Sanne den Hartogh verder met o.a. Maria Kraakman en Erik Whien. Foto Leo van Velzen NrcHb.

De jonge koningszoon Hamlet is voorbestemd de kroon te dragen. Dan verliest hij zijn vader. Maar dat is niet het ergste wat Hamlet overkomt. Want dan. Over de transen van het kasteel waart een spook. Het is de geest van de vader. Hij spreekt zijn zoon toe. Oom Claudius, broer van de koning, heeft hem gedood. Hamlet moet de moord wreken. Ook dit is nog niet het ergste. De begrafenis van zijn vader is nog niet voorbij of Hamlets moeder, Gertrude, trouwt met de moordenaar. Zij deelt het overspelige bed met de moordenaar van Hamlets vader. Shakespeares tragedie Hamlet, geschreven in 1600, kan beginnen.

Deze oktobermaand is Hamlet-maand. Theaterseizoenen gaan voorbij zonder een Hamlet, en plots zijn het er vier. Jos Thie van het gezelschap De Utrechtse Spelen regisseert een Hamlet, gespeeld door zes acteurs, jonge mensen van nu. Zij brengen de wraaktragedie als een reconstructie van een verschrikkelijke gebeurtenis met dodelijke afloop. Thie: „In het wereldrepertoire bestaat geen ander toneelstuk dat regisseurs zozeer uitnodigt een verband te leggen met de eigen tijd als Hamlet. Alle ingrediënten om de samenleving een spiegel voor te houden zijn aanwezig: rebellie versus macht, heersende klasse tegenover opstandige jeugd, liefde, de rol van vader en moeder, dood, wraak en niet in de laatste plaats de kunsten zelf. Voor mij gaat het stuk over de jeugd die op zoek is naar nieuwe ijkpunten omdat de traditionele waarden als gezin, maatschappij of kerk hun betekenis hebben verloren.”

Begin oktober was in de Amsterdamse Stadsschouwburg de Hamlet-variatie van de Vlaamse regisseur Luk Perceval te zien door het Thalia Theater uit Hamburg. De groep Urban Myth bracht vorige week Hamlet moet dood! En eind deze maand volgt Hamlet door Toneelgroep Oostpool uit Arnhem in de regie van Marcus Azzini. Azzini: „Hamlet is beladen door de traditie. Er zijn duizenden interpretaties en elke nieuwe ontkracht de voorgaande. Onze Hamlet roept de geest van zijn vader op in woorden. Zijn verschijning laten we over aan de verbeelding van de toeschouwer.”

Is de geest er wel, is de geest er niet? Moedigt hij Hamlet aan tot wraak? Of bestaat de sprekende, vermoorde koning slechts als schimmige fantasie, als een fantoom van Hamlet? Een regisseur zoekt beelden bij Shakespeares woorden en via die beelden legt hij accenten, biedt hij een interpretatie. Van alle toneelstukken uit het wereldrepertoire nodigt Hamlet uit tot de meest radicale visies. „Er is nauwelijks een andere toneelschrijver die er zo om vraagt geënsceneerd te worden”, zegt Azzini. „Het is of Shakespeares teksten telkens roepen: ‘Ensceneer me, kom maar, speel me.’ ”

Volgens Jos Thie van De Utrechtse Spelen heeft dat te maken met de overvloed aan tegenstellingen in Shakespeares werk. Thie: „Die contrasten geven een theatrale dynamiek. Tegenstellingen zijn voor acteurs plezierig om te spelen, omdat ze een scala aan emoties kunnen tonen. ”

Voordat de tragedie begint is er een dode, de vader. Aan het slot zijn alle protagonisten dood: Hamlet zelf, Hamlets moeder, moordenaar Claudius en Hamlets geliefde Ophelia. Hamlet zoekt naar waarheid en eerlijkheid. Maar hij zaait dood en verderf. Hoe kan dat zover komen?

Volgens Jos Thie roept Hamlet het noodlot over zich af. Voor de regisseur ligt de crux bij Hamlets afwijzing van Ophelia, het meisje dat oprecht van Hamlet houdt. Thie versmelt moeder Gertrude en geliefde Ophelia tot één personage, want „zijn moederliefde en romantische liefde komen uit hetzelfde verlangen voort: Hamlet wil begrepen worden, hij wil niet alleen zijn”.

Elke regisseur zoekt een sleutel om bij het „geheim” van de tragedie te komen. Thie vond die in een beschouwing van filosoof Frits de Lange die schrijft dat „jonge mensen in toenemende mate gekweld worden door depressies”. Thie: „In deze tijd zijn er geen grote ankerpunten waaraan mensen zich kunnen vasthouden. Het lijkt of we vrijer zijn dan ooit, maar dat is schijn. Jonge mensen zijn overgeleverd aan zichzelf en moeten een weg in het leven zoeken om hun eigen identiteit te bepalen. Ze zijn veeleisend. De norm ligt niet buiten hen, maar in hen. Volgens De Lange is dit een beklemmende en zelfs gevaarlijk situatie: als individu kun je niet alleen zijn, heb je anderen nodig. Voor Hamlet is dat Ophelia. Als hij haar genadeloos van zich afstoot en zij vervolgens de dood vindt, begint de tragedie. Hij weigert troost en toeverlaat bij haar te vinden. Met haar dood wankelt zijn wereld.”

Ook bij Toneelgroep Oostpool vormt de dood van Ophelia het keerpunt van de voorstelling. Maria Kraakman, die de rol van Gertrude speelt: „Aanvankelijk neemt niemand de rouw van Hamlet serieus. Pas als Ophelia zelfmoord pleegt, beseft Gertrude in welke waanzin Hamlet iedereen gaat meesleuren.”

Iedere tijd zijn eigen Hamlet. In de jaren zestig stond de held symbool als rebel tegen de gevestigde orde van Claudius. Volgens Azzini is „Claudius de enige die geen geweten heeft, en daarom vertegenwoordigt hij op perfecte wijze de macht”. De pijn voor de Hamlet van de laatste jaren ligt bij zijn moeder, de vaderfiguur is op de achtergrond gedrongen.

Illustratief is daarvoor Azzini’s keuze voor Maria Kraakman als moeder Gertrude en Sanne den Hartogh als Hamlet. Kraakman en Den Hartogh verschillen nauwelijks in leeftijd. Fysiek kan zij onmogelijk zijn moeder zijn. Ze is hier bovendien een moeder die nauwelijks verholen erotische gevoelens voor haar zoon uitstraalt.

De Hamlets van deze tijd zijn geen vaderwrekers maar moederminnaars. Ze zijn jonger dan ooit. Floris Verkerk en Sanne den Hartogh zijn beide onder de dertig. Hoe verhouden deze jonge, nieuwe Hamlets zich tot ‘de rol der toneelrollen’? Verkerk en Den Hartogh zijn zich bewust van de lading, zeggen ze. Maar al spelend vergeten zij de traditie. Verkerk: „Eerst is er de angst dat iedereen bij beroemde monologen zoals ‘Zijn of niet zijn’ en ‘Wat een kunstwerk is de mens’ afwachtend achterover gaat leunen. Maar het gaat niet om die scènes, het gaat om de hele stroom van handelingen en situaties.”