Zeker 't vrienden-kabinet heeft echte analyse nodig

Het kunnen vrolijke weken worden. Zo’n nieuw kabinet zit vol goede moed. Het hele land is de formatie beu. Dus karren met die dienstauto’s. Hoop doet leven.

De regeringsfracties verwelkomen de vervangers van de tot het kabinet geroepen collega’s. De oppositie likt in stilte enige wonden en verkent of aan haar zijde ook wat gedoogvriendschap kan groeien.

Geert Wilders liet er op de bordesdag geen misverstand over bestaan. Er mag vertrouwen tussen de voormannen van VVD, CDA en PVV zijn, het is wel een contract en hij zal strikt toezien op de naleving. Zie de enkele reis Canossa van beoogd minister voor Immigratie en Asiel, Gerd Leers. Hij moest PVV-kritische uitspraken inslikken voor zijn benoeming doorging.

De PVV liep zelf ook een eerste regeerschram op. In het regeerakkoord staat dat het openbaar vervoer in de grote steden wordt aanbesteed. Amsterdam, Rotterdam en Den Haag zijn daar nog van uitgezonderd. De PVV werd groot in de raad van Den Haag met een positie tegen aanbesteding, maar moest deze week om vanwege ‘nieuwe coalitieverplichtingen’. Een woedende buschauffeur riep van de publieke tribune: ,,Ik heb wel op je gestemd. Draaikont.”

Wie regeert maakt vuile handen. Dat zal vaker gebeuren. Het kan in dit geval een voorbode zijn van wat VVD en CDA hopen: de PVV haar piratenglans ontnemen door een innige omhelzing. Het moet blijken. Geert Wilders domineert het nieuws voorlopig en hij voert de verbale pijngrens zo systematisch op dat die omsingelingstheorie nog veel te bewijzen heeft.

Mark Rutte en Maxime Verhagen hebben een fikse gok genomen door een kabinet te vormen dat leunt op 52 zetels plus deze curieuze derde tafelpoot. Hun calculatie was dat een middenkabinet (met de PvdA) hen kwetsbaarder maakte voor de sirenenzang van een ongetemde PVV. Varianten zonder de PvdA, waarop beiden zijn uitgekeken, maar met partijen als D66, GroenLinks en wie weet de SP, werden niet eens verkend.

VVD en CDA hadden gewoon zin in rechts. Het lijkt wel een coming-out van twee partijen die vroeger in of nabij het politieke centrum opereerden. Zij hadden zo veel trek in rechts dat zij het SP-deel van het PVV-programma op de koop toe namen. Geen versoepeling van het ontslagrecht, traag de AOW-leeftijd verhogen, niet aan de WW tornen. Alles om 18 miljard te bezuinigen, deels boterzacht. Kennelijk ging het ook om hun eigen afrekening met linkse hobby’s.

‘Links’ krijgt dertig jaar irritant beter weten op zijn brood. Ook al verkocht de PvdA de ideologische veren in de jaren ’90. Ook al waren GroenLinks en D66 deze zomer een eind bereid de arbeidsmarkt te hervormen zoals VVD en CDA dat eigenlijk wilden. De nagedachtenis aan onuitstaanbaar links wordt de komende maanden ritueel geslacht.

Veel langer kan het niet duren. Vóór Kerstmis gebeuren dingen die niet zijn voorzien in het regeerakkoord. Dan zal blijken of de PVV door dik en dun meedoet en welke oppositiefracties verantwoordelijkheid willen dragen. Dan zal de echte bestuurskwaliteit van dit kabinet blijken.

De meeste oppositiefracties worstelen met de vraag of zij straks moeten meewerken aan maatregelen waar zij in een coalitie toe bereid waren geweest. Tot nu toe zijn de meesten van plan wat terug te vragen in ruil voor steun, maar niemand weet nog hoe daar systeem in te brengen.

Als iedereen verstandig is en het landsbelang bij wijze van wervingsstrategie vooropzet, dan zouden we een periode van permanente kabinetsformatie kunnen beleven. Kijken welke onderwerpen met welke partijen geregeld kunnen worden. Europa ruilen tegen de woonmarkt. Misschien een nuttige aanloop naar een volgende periode waarin minder dan nu een paar instincten doorgaan voor een regeerakkoord.

We zullen de komende weken allerlei kloeke voornemens en plannen van aanpak horen, maar – zeker bij fikse tegenslagen – snel genoeg zal blijken dat er weinig analyse aan het regeerakkoord ten grondslag ligt. Veel gut feelings, weinig doordachte oplossingsstrategieën voor goed uitgedachte problemen. De kredietcrisis had geen oorzaak volgens het kabinet-RVW.

Straks staan duizenden ambtenaren met hun werkplek op straat. Dat kost veel aan outplacement en consultancy, verhuizen, verbouwen, jaren drukte. De overheid die toch al zo weinig deskundigheid overheeft, verder verlamd en in de war. Politiek verantwoordelijken afhankelijk van ambtenaren die hun baan niet zeker zijn. Alleen om daadkracht te suggereren.

Daar zou deze ploeg overigens beter in moeten zijn dan de vorige, eensgezind optrekken richting stip aan de horizon. Zeker gezien de samenstelling die vooral wordt gekenmerkt door korte lijnen van vertrouwen naar de premier en de vicepremier. Tragisch dat zij bij het begrip kwaliteit intuïtief nauwelijks aan vrouwen denken, en aan nul nieuwe Nederlanders.

Minstens even opvallend is het dat dit uit de Haagse kaasstolp afkomstige gezelschap twee automatismen bevestigt. Een: als je in de fractie of de partij de leider blindelings dient, dan is een ministerieel ambt wat je toekomt. Twee: als informateurs minder boven de partijen staande procesbegeleiders zijn en meer worden meegebracht als huisadvocaat, dan hebben zij de schijn van ‘rechter in eigen zaak’ tegen als zij vervolgens minister worden.

De aldus binnengerolde bewindslieden hoeven niet slecht te zijn. Maar zij hebben, net als quotavrouwen, een onzichtbare plicht het beter te doen dan op deskundigheid en bestuurlijke ervaring aangetrokken bewindspersonen. Het kabinet als geheel zet het cynisch geworden volk zo extra op afstand. Ja, we zijn Haagse inside vriendjes, maar we gaan UW problemen oplossen. Van de kiezer wordt veel gevraagd.

E-mail de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op www.nrc.nl/opklaringen