Nieuws en condooms kocht je bij de marskramer

Marskramers in de achttiende eeuw verkochten naast kranten en pamfletten ook porno, voorbehoedmiddelen en dildo’s, blijkt op een Haagse expositie

Bij de verspreiding van nieuws speelde de marskramer vroeger een grotere rol dan tot nu toe werd aangenomen. Dit blijkt uit de tentoonstelling Nieuws op straat in ‘De verdieping van Nederland’, een ruimte tussen de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief in Den Haag, vlakbij het Centraal Station.

De tentoonstelling werd onlangs geopend door Jeroen Salman, een Utrechtse historicus die leiding geeft aan een project over rondtrekkende boekverkopers in Nederland en Engeland in de periode 1600-1850, van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Samen met onder meer Karen Bowen en Roeland Harms onderzocht Salman onder meer de handel en wandel van ruim vierhonderd Nederlandse marskramers, voornamelijk in Amsterdam en Utrecht. Dat was nog niet zo eenvoudig, want marskramers waren doorgaans arme mensen die weinig sporen hebben nagelaten. Salman: „Om meer over hen te weten te komen hebben we een brede waaier aan bronnen moeten aanspreken: plakkaten, pamfletten, vreemdelingenregisters, procesverslagen, maar ook boekillustraties, tekeningen en autobiografieën.”

Op basis van deze bronnen lukte het om vast te stellen dat marskramers een veel grotere rol speelden in de verspreiding van drukwerk dan tot nu toe was aangenomen. Salman schat dat in steden soms wel een derde van de lokale boekverkopers uit marskramers bestond. Evenals op het platteland.

Officieel waren de boekhandelaars met een winkel tegen deze vorm van ‘valse’ concurrentie, maar vaak werkten ze juist samen met de marskramers – bijvoorbeeld om eigen uitgaven beter te kunnen slijten. Ook de overheid stelde zich dubbelhartig op. De marskramers verspreidden allerlei pamfletten die maatschappelijke onrust konden veroorzaken en daar trad de overheid tegen op. Anderzijds gebruikten lokale overheden marskramers soms om vals nieuws te verspreiden. Zo is op de tentoonstelling een pamflet uit 1650 te zien waarin sprake is van een geheime militaire overeenkomst tussen Amsterdam en Engeland. Na foltering van de drukker, in Amsterdam, bleek het om nepnieuws te gaan, bedacht om de stad in diskrediet te brengen.

Marskramers handelden natuurlijk niet alleen in kranten en ander drukwerk. Een van de hoogtepunten van de tentoonstelling is een handgeschreven verhoor uit 1768 van de marskramer Matthijs van Mordechay Cohen. Deze Amsterdamse marskramer bleek niet alleen pornografische boekjes te verkopen, maar ook een soort hoesjes (‘blasen met lintjes daar aan’), door hem gemaakt uit lamsblazen. Volgens Mordechay werden ze gebruikt om tabak in te doen, maar de condons, zoals hij ze noemde, werden ook ‘over de mannelijkheid’ gedaan, zodat er bij de ‘vleselijke conversatie’ geen besmettelijke ziekten konden worden overdragen. Vooral jongelui vroegen ernaar en zij betaalden er 2 à 3 stuivers per stuk voor (omgerekend naar nu: zo’n €1,50). Daarnaast bleek Mordechay in het bezit van een ‘machine’ die ook door hemzelf was gemaakt, in opdracht van een Engelse heer. Het ging om een houten spuitje omgeven met een bruine wolachtige stof die was vastgemaakt met een rood bandje. Volgens de marskramer heette zo’n machine een ‘godmichet of godemichi’ en werd hij gebruikt voor ‘haar plaisier’. Het staat er in de tentoonstellingsteksten niet bij, maar dit verhoor van Mordechay uit 1768 toont aan dat condooms langer en algemener in Nederland bekend zijn dan men tot nu dacht, want de vroegste vindplaats van dit woord dateerde tot nu toe uit 1847. Godemiché is een Frans woord voor ‘dildo’, en wordt in de Grote Van Dale op gedateerd ‘na 1950’– wat nu dus ook kan worden aangepast. Mordechay werd voor de verspreiding van deze zaken overigens twaalf jaar opgesloten en voor eeuwig verbannen uit Holland, Zeeland, Friesland en Utrecht. Op het verspreiden van nieuws kon straf staan, maar het ,,bederven van de jeugd’’ werd nog zwaarder bestraft.

Nieuws op straat tot 16 jan in De verdieping van Nederland in Den Haag.