De arbeidsmarkt is geen gewone markt

Welke lessen hebben de Nobelprijswinnaars economie voor het kabinet-Rutte? ‘Maatwerk’ en ‘differentiatie’ voor een imperfecte markt.

Professor Christopher Pissarides of London School of Economics, right, reacts to the applause as he arrives to speak to the media at a press conference in London on his joint award for 2010 Nobel Prize for Economics, Monday, Oct. 11, 2010. British and Cypriot citizen Professor Christopher Pissarides, U.S. Peter Diamond and Dale Mortensen are announced Monday as joint winner of 2010 Nobel Prize for Economics for developing theories that help explain how economic policies can affect unemployment. (AP Photo/Sang Tan)
Professor Christopher Pissarides of London School of Economics, right, reacts to the applause as he arrives to speak to the media at a press conference in London on his joint award for 2010 Nobel Prize for Economics, Monday, Oct. 11, 2010. British and Cypriot citizen Professor Christopher Pissarides, U.S. Peter Diamond and Dale Mortensen are announced Monday as joint winner of 2010 Nobel Prize for Economics for developing theories that help explain how economic policies can affect unemployment. (AP Photo/Sang Tan) AP

Het DMP-model is een begrip voor onderzoekers, economen en politici die zich bezighouden met de arbeidsmarkt. DMP verwijst naar Diamond, Mortensen en Pissarides. Gisteren werd bekend dat de drie arbeidseconomen de Nobelprijs voor economie hebben gekregen.

Tegenwoordig is het algemeen aanvaard dat de arbeidsmarkt geen gewone markt is. In een klassiek economische wereld leidt een extra aanbod van arbeid tot lagere lonen. Werkloosheid kan niet langdurig bestaan, want werklozen zullen graag een baan willen en dat resulteert in een druk op de lonen. Ze zijn bijvoorbeeld bereid om een baan aan te nemen waarbij ze genoegen nemen met een lager loon of lagere opleidingseisen.

In de klassiek economische wereld bestonden geen cao’s, opleidingsfricties en werkloosheidsuitkeringen. In de jaren zeventig begonnen de economen Peter Diamond, Dale Mortensen en Christopher Pissarides met het ontwikkelen van hun theorieën en het bouwen van modellen. Zij hielden rekening met de achtergronden die verklaren dat een werkloze niet van de één op de andere dag een nieuwe baan heeft.

Een werkloze oriënteert zich eerst op de arbeidsmarkt. Welke banen zijn er, en welk loon hoort daarbij? Sluit de baan aan bij mijn opleiding en ervaring? Moet ik mij nog bijscholen? Als er geen baan is die aansluit bij ervaring en opleiding ga ik dan verhuizen, of neem ik genoegen met een ‘mindere’ baan, of stel ik mijn besluit uit. Hoe lang kan ik dat besluit uitstellen, rekening houdend met de hoogte en duur van een uitkering? Al deze overwegingen verwerkten de drie wetenschappers in hun theorieën en modellen.

Zij wezen op het belang van een werkloosheidsuitkering. Zo’n uitkering leidt tot een betere aansluiting van vraag en aanbod en is daarmee bevorderlijk voor een goede werking van de arbeidsmarkt. Een ontslagen hoogleraar hoeft niet direct bloembollen te pellen om in leven te blijven, maar kan dankzij een uitkering zich oriënteren op een nieuwe baan.

Ook verwerkten de drie wetenschappers aan de vraagkant de eisen van de werkgevers. Daarbij gaat het om onderwerpen als ervaring en opleidingsniveau. Uit het onderzoek van Diamond, Mortensen en Pissarides blijkt dat de lengte van de uitkeringsperiode bepaalt hoe snel mensen een nieuwe baan accepteren. Met de kennis van nu lijkt dat logisch, maar medio jaren zeventig was hun onderzoek baanbrekend.

Van de drie economen is Peter Diamond de bekendste. Hij is eerder dit jaar door de Amerikaanse president Obama voorgedragen als gouverneur bij het Amerikaanse stelsel van centrale banken. Hij zou lid worden van het rentebepalende comité bij de Fed. Tot nu toe hebben de Republikeinse senatoren een benoeming geblokkeerd omdat ze vraagtekens zetten bij zijn monetaire expertise. Later dit jaar volgt een nieuwe stemming. President Obama zei gisteren in een reactie op de Nobelprijs dat hij Diamond had gevraagd om zijn „uitzonderlijke expertise” die een bijdrage moet leveren aan het economisch herstel. Op dit moment zijn 15 miljoen Amerikanen werkloos, bijna 10 procent van de beroepsbevolking en het hoogste percentage sinds de depressie van de jaren dertig.

En wat zouden de Nobelprijswinnaars vinden van het arbeidsmarktbeleid van het kabinet-Rutte? De prijswinnaars zouden waarschijnlijk adviseren om de duur van de WW tot een jaar terug te brengen, zegt arbeidseconoom Joop Schippers. Diamond, Mortensen en Pissarides hebben aangetoond dat hoe langer iemand werkloos is, hoe moeilijker het wordt om werk te vinden.

Het nieuwe kabinet laat de ontslagbescherming ongemoeid. „Het is natuurlijk altijd moeilijk om namens iemand anders te spreken, laat staan als het er drie zijn, maar ik denk dat de Nobel-laureaten voor een modernisering zouden zijn.” Ze hebben aangetoond dat door een strikte ontslagbescherming de kans op werkloosheid klein is, maar ook de kans op het vinden van werk. Immers, werkgevers zijn minder snel geneigd om mensen aan te nemen.

Uit hun onderzoek blijkt ook dat ze veel oog hebben voor differentiatie. „Korten op de uitkeringsduur kan effect hebben, maar boven de 55 jaar moet je er rekening mee houden dat het steeds moeilijker wordt om een baan te vinden”, zegt Schippers, hoogleraar Arbeids- en Emancipatie-economie, verbonden aan de Universiteit Utrecht. „Daar moet je dus een uitzondering maken. Arbeidsmarktbeleid kan alleen maar succesvol zijn als je rekening houdt met specifieke gevallen. Maatwerk, dat is de les die Diamond, Mortensen en Pissarides ons leren.”