Lees en heers

Arnoud Boot, hoogleraar financiële markten. Baumol, Litan en Schramm: Good Capitalism, Bad Capitalism, and the Economics of Growth and Prosperity. Yale University Press, 320 blz., € 22,-

‘Het door mij aangeraden boek kwam net voor de crisis uit, in 2007. De drie auteurs zijn geen traditionele vrijemarkteconomen, maar ze hebben wel kritisch naar het kapitalisme gekeken. En ze zetten ook vraagtekens bij de maakbaarheid van de samenleving.

„Bij slechte vormen van kapitalisme is de rijkdom in handen van een kleine elite. Dit leidt alleen maar tot het beschermen van het bestaande en niet tot groei voor de hele samenleving. Goed kapitalisme zorgt hier wél voor, niet om de rijken nog rijker te maken, maar om kansen te bieden aan iedereen.

„Volgens deze auteurs moet de overheid terughoudend optreden, om ruimte te geven aan de dynamiek van het ondernemerschap. Ondernemers maken de dingen, zij produceren. In de financiële sector wordt niets gemaakt, daar ga je niet beter van eten.

„Het probleem is nu dat de uitwassen van de financiële sector tegen het hele kapitalisme gebruikt worden. We zijn altijd geneigd om het laatste dat gebeurd is, het zwaarst te laten wegen. Maar met beleid moet je verder kijken, naar de afgelopen twintig jaar, voorbij de laatste paar crisisjaren. Daarom is dit boek zo goed: het brengt het grotere plaatje.”

Halleh Ghorashi, hoogleraar management van diversiteit en integratie : Maddy Janssens en Chris Steyaert: Meerstemmigheid. Organiseren met verschil. Van Gorcum, 281 blz., € 37,-

‘Al in 2001 verscheen dit boek van Vlaamse wetenschappers, maar het is nog steeds inspirerend. Ze behandelen de betekenis van diversiteit op drie niveaus: dat van het individu, de organisatie en de maatschappij. De lezer zou het boek als een reiziger moeten lezen, een reiziger die bereid is zijn eigen mindset ter discussie te stellen. Het boek brengt je van de alledaagse spanningen naar een steeds hoger abstractieniveau met filosofische teksten en daarna weer terug naar de praktijk van alledag.

„Wat is diversiteit? vragen de schrijvers zich af. Diversiteit is alomvattend; het is de essentie van het leven. Maar we hebben geen tijd om te zien hoe verschillend we zijn, de drukte versimpelt processen en versmalt onze blik. De Franse filosoof Jean- François Lyotard zei al: ‘Snel gaan is snel vergeten.’

„Politici staan onder grote publieke druk en hebben maar een termijn van vier jaar. Maar hun snelheid kan blikvernauwend werken. We zouden soms pas op de plaats moeten maken en zo een balans creëren tussen efficiëntie en reflectie. Je kunt dit al doen door een gesprekje met iemand te voeren die anders in het leven staat, of de routine te doorbreken door een keer een andere route te nemen naar je werk, met een andere snelheid.”

Thierry Baudet, rechtsfilosoof. Roger Scruton: Waarom cultuur zo belangrijk is. (Culture counts: Faith and Feeling in a World Besieged). Nieuw Amsterdam, 136 blz., € 16,95)

‘Met dit boek uit 2007 schreef de conservatieve filosoof Roger Scruton een verdediging van het belang van cultuur. Kunst en cultuur spelen een centrale rol in ons leven en ons begrip van onszelf. Discussies over humor, omgangsvormen, identiteit en idealen worden daar gevoerd.

„Dit kabinet zal sterk inzetten op economie en veiligheid. Ook belangrijke thema’s, maar we moeten waken voor een teveel aan nutsdenken. ‘Alles van waarde is weerloos’, aldus Lucebert; weerloos tegen efficiency, tegen het geweld van de massamedia, en tegen doorgeslagen denkbeelden over nivellering. Er moet natuurlijk bezuinigd worden, maar dat is iets anders dan het belang van cultuur ontkennen. Ik zie aanknopingspunten voor hernieuwde interesse in cultuur in de huidige aandacht voor behoud van de Nederlandse identiteit. Want deze komt bij uitstek tot uitdrukking in kunst en cultuur. Die mogen we daarom best meer aanprijzen. Hiervoor zou ik ook een concreet voorstel willen doen: maak een selectie van klassiekers uit de Nederlandse literatuur, van Vondel tot Grunberg, waarvan de vertalingen worden uitgedeeld als relatiegeschenken door Nederlandse ambassades. Of maak cd’s met grote Nederlandse muziek, van Sweelinck tot Hazes.”

Rosi Braidotti, directeur Centre for the Humani- ties, Univer- siteit Utrecht: D. Held en H.L. Moore: Cultural Politics in a Global Age: Uncertainty, Solidarity, and Innovation. Oneworld Publ., 448 blz., € 23,-

‘Dit is een bundel briljante essays uit 1998 over globalisering. We wonen in een geglobaliseerde wereld, maar we denken nog steeds lokaal. Het heroplevende nationalisme wordt gevoed door angst. We vinden dat Nederland een klein en kwetsbaar landje is, dat ten onder gaat in de homogene, globale cultuur. Maar we moeten juist open blijven.

„We waren vroeger de grootste handelaars ter wereld. Nu denkt de Kamer van Koophandel dat het populisme een negatief effect zal hebben op het bedrijfsleven. De toon in het debat over de islam is hysterisch, we moeten terug naar tolerantie en dialoog. „De obsessie met de islam is ongegrond. De snelst groeiende religie in Europa is niet de islam, maar het hindoeïsme. Er wordt te veel in zwart-wit termen gedacht, en veel opvattingen zijn niet gegrond.

„Neem emancipatie: die wordt bijvoorbeeld vaak beschouwd als iets Nederlands. ‘Wij zijn de besten, wij hebben seksuele vrijheid,’ denken wij in Nederland. In islamitische landen zou er geen emancipatie zijn, maar dit klopt niet met de werkelijkheid. Het percentage vrouwelijke hoogleraren in Nederland bijvoorbeeld in 2007 was bijna 11 procent, maar in Ankara was dit 28 procent. Wij moeten meer mondiaal gaan denken.”

Frank Ankersmit, geschiedfilosoof: Mark Lynas: Zes graden. Onze toe- komst op een warmere planeet (Six Degrees. Our Future on a Hotter Planet), Jan van Arkel, 360 blz., € 5,-

‘Wat zou er gebeuren met de aarde als deze zes graden warmer werd? Het antwoord dat in dit boek uit 2007 gegeven wordt, is niet gebaseerd op voorspellingen, maar juist op historisch onderzoek. De hoofdstukken lopen per graad op, en bij elke graad wordt er beschreven wat in het verleden de gevolgen waren een soortgelijke opwarming.

„Ik dacht altijd: een paar graden opwarming, so what? Maar de gevolgen zijn echt rampzalig. Het is maar twee keer eerder gebeurd dat de temperatuur zes graden hoger was dan nu, dat was 50 en 150 miljoen jaar geleden. Het werd een totaal andere, vrijwel onleefbare wereld.

„Niet dat de regering hier veel aan kan doen. Het gaat erom dat deze ontwikkeling exemplarisch is voor de problemen van deze tijd. Problemen zijn omvangrijk, hebben dramatische consequenties en er is weinig tijd om ze op te lossen. Als er iets misgaat, zoals bij de bankencrisis, zijn er te weinig remmen.

„Alles heeft tegenwoordig met elkaar te maken. Vroeger konden politici een vraagstuk nog doorschuiven naar een volgende vergadering of kabinet. Nu heeft politiek een heel ander karakter gekregen. Er is echter te weinig gevoel voor urgentie, alles gaat eindeloos traag. Hierdoor verliezen we in rap tempo onze greep op de problemen.”

Ineke Sluiter, hoogleraar Griekse taal- en letter- kunde: Martha C. Nussbaum: Not for Profit. Why Democracy Needs the Humanities. Princeton University Press, 158 blz., €23,-

‘In een economische crisis is het verleidelijk voor een overheid om het mes te zetten in de kunsten en de geesteswetenschappen, omdat die niet meer dan een luxe zouden zijn. De humaniora zijn echter een noodzaak. Martha Nussbaum betoogt in dit onlangs verschenen boek dat zij onmisbaar zijn bij de vorming van het soort burgers dat een democratie nodig heeft.

„De geesteswetenschappen en de kunsten helpen mensen beter te debatteren, andere perspectieven te zien, empathisch te zijn. Je leert hierdoor goed te kijken naar je eigen positie in de wereld en je te verplaatsen in anderen. Hierin zit ook een speels element: door literatuur en kunst kun je vanuit een veilige positie de wereld van een ander verkennen zonder je eigen identiteit te verliezen.

„Belangrijke literatuur gaat over onze culturele blinde vlekken. Het zou mooi zijn als wij in Nederland een grote Marokkaans- Nederlandse roman hadden, die autochtonen van binnenuit laat voelen hoe het is om moslim te zijn. Het is heel leerzaam om het perspectief in te nemen van iemand tegen wie je mogelijk vooroordelen hebt. Bovendien zijn kernwaarden van de humaniora, zoals creativiteit, kritisch vermogen en innovatie juist essentieel voor economisch succes.”

Bas Haring, filosoof. Eric Abra- hamson en David H. Freedman: A Perfect Mess. The Hidden Benefits of Disorder. (Little, Brown & Company, 2007, 336 blz, € 12,-)

‘Rommel en ongeorganiseerdheid zijn heel goed, beweren een econoom en een journalist in dit boek. Een overdreven organisatie gaat ten koste van de kwaliteit. In Nederland proberen wij op een heel gecontroleerde manier dingen te beheersen. Maar dit werkt niet. Laat het gaan, laat de rommel toe, zeggen Abrahamson en Friedman.

„Er wordt in de politiek bijvoorbeeld een plan geschreven voor over vier jaar. Dat is onzin, dat kan helemaal niet. Het komt toch niet uit zoals jij denkt.

„Dit klinkt vreemd en tegen-intuïtief. Je zou dan op een ad hoc-manier, per dag beslissingen moeten nemen. Meestal hoor je het tegenovergestelde. Het klassieke model lijkt misschien te werken, maar dit komt doordat de criteria om te bepalen of dit beleid heeft gewerkt, uit dezelfde hoek komen. Je kijkt dan dus met dezelfde bril.

„Als je bijvoorbeeld al je spullen op tafel gaat ordenen, heb je daar veel plezier van. Maar het kost ook veel tijd. Rommel is niet erg. Een voorbeeld van een politicus die superefficiënt is, is Arnold Schwarzenegger. Hij heeft geen agenda. Als je een afspraak met hem wilt maken, dan bel je hem op. Hij heeft dan tijd of niet. Als hij geen tijd heeft, dan bel je de volgende week weer. Hij is helemaal niet georganiseerd, maar wel heel efficiënt, op zijn eigen rare manier.”

Louise Fresco, hoogleraar duurzame ontwikkeling aan de Uni- versiteit van Amsterdam en schrijfster: William J. Bernstein, The Birth of Plenty. How the Prosperity of the Modern World was Created. McGraw-Hill, 420 blz., € 32,-.

‘Dit interessante boek uit 2004 beschrijft hoe welvaart ontstaat aan de hand van een historische analyse van de verschillende perioden van sterke economische groei in een aantal landen. Ook de bloeitijd van Nederland in de 17de eeuw wordt beschreven.

„Er zijn factoren waardoor een land succesvol en welvarend kan worden, zoals eigendomsrechten, een goed juridisch systeem en goed werkende kapitaalmarkten. Het boek gaat dus niet specifiek over duurzaamheid, maar bevat wel de ingrediënten die Nederland nodig heeft om te kunnen vernieuwen. Die factoren zijn ook essentieel bij het beleid inzake duurzame energie of biotechnologie.

„We staan nu voor grote technologische uitdagingen, denk maar aan de energievoorziening – wél of geen kernenergie? Het debat hierover wordt vooral op emotionele gronden gevoerd, terwijl uit Bernsteins werk blijkt dat innovatie een kwestie is van de juiste mentaliteit in een samenleving: deze moet gericht zijn op empirie en rationaliteit. Naast de andere voorwaarden voor ontwikkeling moet er een grote tolerantie zijn voor afwijkende of nieuwe ideeën.”

Interviews:VERA DE LANGE