Verwoed vechten tegen de bijtende smurrie

De rode modderstroom met afval van een Hongaarse aluminiumfabriek, die vrijkwam na een dambreuk zorgt voor ‘een ecologische catastrofe’.

Een Hongaarse militair loopt door een straat in het dorp Devescer die overspoeld is door de modderstroom uit het afvalreservoir van een aluminiumfabriek bij Kolontár. Foto AP A Hungarian soldier wearing a chemical protection gear walks through a street flooded by toxic in the town of Devecser, Hungary, Tuesday, Oct. 5, 2010. Monday's flooding was caused by the rupture of a red sludge reservoir at an alumina plant in western Hungary and has affected seven towns near the Ajkai Timfoldgyar plant in the town of Ajka, 100 miles (160 kilometers) southwest of Budapest. (AP Photo/Bela Szandelszky)
Een Hongaarse militair loopt door een straat in het dorp Devescer die overspoeld is door de modderstroom uit het afvalreservoir van een aluminiumfabriek bij Kolontár. Foto AP A Hungarian soldier wearing a chemical protection gear walks through a street flooded by toxic in the town of Devecser, Hungary, Tuesday, Oct. 5, 2010. Monday's flooding was caused by the rupture of a red sludge reservoir at an alumina plant in western Hungary and has affected seven towns near the Ajkai Timfoldgyar plant in the town of Ajka, 100 miles (160 kilometers) southwest of Budapest. (AP Photo/Bela Szandelszky) AP

Legereenheden en rampenbestrijdingsteams voeren in Hongarije een verwoed gevecht tegen de stroom rode modder. Ze proberen te voorkomen dat het zuur dat bovenop het slib ligt de grotere rivieren, waaronder de Donau bereikt. Regen bemoeilijkt de pogingen verdere vervuiling van de regio met zware metalen te stoppen.

Maandagmiddag brak de dam om een reservoir waarin aluminiumfabriek Ajkai, van moederbedrijf MAL, bij het dorp Kolontár productieafval opslaat. Een miljoen kubieke meter slib met zware metalen overspoelde drie dorpen tussen de Oostenrijkse grens en het Balatonmeer en bereikte er gisteren nog vier. Vier mensen verdronken en 120 raakten gewond. Zes mensen worden nog vermist.

Over de precieze samenstelling van de bijtende substantie vechten de regering en het bedrijf via Hongaarse media een ruzie uit. De bedrijfsleiding verklaarde gisteren dat de rode modder volgens EU-normen geen gevaarlijk afval is. Afspoelen met een tuinslang volstaat aldus directeur Zoltán Bakonyi. Intussen hebben veel slachtoffers brandwonden, die zich soms pas een dag nadat ze met de substantie in aanraking zijn geweest openbaren. „Als dit water niet gevaarlijk is”, zei minister van Binnenlandse Zaken Sándor Pínter, „waarom zie ik de bedrijfsleiding er dan niet in zwemmen?”

De golf kwam volgens ooggetuigen soms bijna vier meter hoog. De regering kondigde gistermorgen de noodtoestand af in de provincie Veszprém, en ook in Györ-Moson-Sopron – waar de stroom inmiddels is aangekomen – en Vas. Staatssecretaris voor Milieu Zoltán Illes spreekt van een ‘ecologische catastrofe’.

Rampenbestrijdingsteams goten dinsdag op meerdere plaatsen gips en kunstmest in de rivier Marcal, die door het gebied stroomt, om de modder te binden en daarmee te vertragen. Het lijkt er vooralsnog op dat de modderstroom tot staan is gebracht. Dat geldt echter niet voor water dat erdoor is besmet en de vloeistoffen die bovenop de modder liggen. De kans is reëel dat de zware metalen in de grotere rivier de Rába komen. De Rába mondt bij de stad Györ uit in de Donau.

De Donau is de grootste regionale transportader, die via de hoofdstad Boedapest naar buurland Servië en verder via Roemenië en Bulgarije naar de Zwarte Zee stroomt. De autoriteiten van alle landen in het stroomgebied zijn gealarmeerd. Bij Györ zijn met zandzakken dammen gebouwd. Minister van Binnenlandse zaken Pínter gaf de pogingen dinsdagavond een ‘goede kans’ van slagen.

Naar de milieueffecten van de overstroming is het nu nog gissen. De staatssecretaris van Milieu zei dinsdag dat de flora en fauna in het gebied dat nu onder de modder ligt, zeker veertig vierkante kilometer, vernietigd is. Boeren die wadend door de rode smurrie probeerden de schade op te nemen somberen in Hongaarse media dat ze waarschijnlijk nooit meer op hun eigen land zullen verbouwen.

Milieuorganisatie WNF vreest voor de effecten op lange termijn en stelt dat de modder „mogelijk licht radioactief materiaal” bevat en zeker zeer bijtende materialen zoals lood en cadmium. Veel getroffenen hebben last van hun ogen en huidklachten.

De damwand brak maandag na langdurige, ongebruikelijk zware regen. Premier Viktor Orbán zei dinsdagavond tijdens dat de breuk mogelijk is veroorzaakt door menselijk falen. Milieuorganisaties spreken echter hun zorgen uit over structurele oorzaken en eisen onderzoek naar andere reservoirs, dichterbij de Donau.

„Veiligheidsplannen zijn niet afgestemd op de weersomstandigheden die extremer worden door klimaatverandering”, waarschuwt Balázs Tömöri van Greenpeace Hongarije. Hij noemt het „ironisch” dat uitgerekend zijn afdeling van Greenpeace zich de afgelopen periode vooral heeft verzet tegen de aanleg van grote reservoirs voor giftig mijnafval in buurlanden Slowakije en Roemenië.

De ramp roept in de regio herinneringen op aan februari 2000. Toen voltrok zich een vergelijkbaar scenario. Bij Baia Mare in Roemenië lekte een goudproducent grote hoeveelheden cyanide in de Tisa, een rivier die van Roemenië door Hongarije stroomt en in Servië in de Donau uitmondt. Dat leidde tot grote vissterfte en hoge kosten voor de schoonmaak. „De gelekte hoeveelheid slib is nu tien keer zo groot”, zegt Tömöri stellig, „maar de stoffen zijn mogelijk minder schadelijk.” Milieugroeperingen in Hongarije willen dat met spoed onderzoek wordt gedaan naar damwanden van reservoirs elders in het land. Ze noemen met name de opslag in Almásfüzit, aan de oever van de Donau een tikkende tijdbom.