Filosoof van de democratie en het democratisch tekort

Necrologie

De Franse filosoof Claude Lefort ontwikkelde zich tot een scherp criticus van de Sovjet-Unie. Hij inspireerde een generatie denkers.

Claude Lefort in 1981. Foto AFP Claude Lefort, French philosopher, in 1981.
Claude Lefort in 1981. Foto AFP Claude Lefort, French philosopher, in 1981. ROGER-VIOLLET

De politieke filosoof Claude Lefort, die zondag in Parijs op 86-jarige leeftijd overleed, zal altijd geassocieerd blijven met de uitdrukking ‘de lege plaats van de democratie’.

Die lege plaats, legde hij in 1981 uit in zijn boek L’invention de la démocratie (De uitvinding van de democratie), is de troon van de vorst, de zetel van de macht. Met de Franse Revolutie werd die plaats van haar rechtmatige eigenaar beroofd. Sindsdien mag ze alleen tijdelijk worden bezet, door mensen die de macht ‘in leen’ hebben gekregen. Met de intrede van de democratie komt niemand die macht meer van nature toe.

Lefort is zijn leven lang een academische denker gebleven. Hij doceerde aan de Sorbonne en de École des hautes études en sciences sociales. Maar daarnaast nam hij gepassioneerd deel aan het publieke debat. Na een aanvankelijk engagement met het communisme en trotskisme, ontwikkelde hij zich na de Tweede Wereldoorlog tot een scherp criticus van de Sovjet-Unie. Hij was medeoprichter van het tijdschrift Socialisme ou barbarie, waaromheen zich een groep vormde van linkse, niet-communistische denkers.

Zo verwijderde Lefort zich van Sartre en diens tijdschrift Les temps modernes, waarvan hij aanvankelijk medewerker was. Net als zijn leermeester Merleau-Ponty en Sartres voormalige kameraad Aron keerde hij zich tegen de staatsbureaucratie van het stalinisme, en na de Oost-Europese opstanden van de jaren 50 tegen het communisme als geheel. In 1968 vond hij gehoor bij de studentenbeweging en in de jaren 70 was hij een inspiratiebron voor ‘nieuwe filosofen’ als Bernard-Henri Lévy, die radicaal braken met de communistische sympathieën van de Parijse intelligentsia .

Lefort bleef zich altijd bewust van de inherente zwakte van de democratie. Het totalitarisme heeft zijn wortels in de democratie zelf, zei hij in een interview in de jaren 90. „Allereerst wegens de neiging van de staat een steeds gedetailleerder greep op het sociale leven te ontwikkelen. En ten tweede omdat de inherente verdeeldheid van de democratie de lokroep van een sterke macht aantrekkelijk kan maken.”

In 1992 verscheen een Nederlandse bundel met opstellen van Lefort onder de veelzeggende titel Het democratisch tekort. De inzichten daarvan zijn nu actueler dan ooit. Met de dagelijkse politiek heeft Lefort zich echter nooit ingelaten. Hij bleef een academische denker op afstand – ook al keek hij vanuit zijn appartement direct uit op het Hôtel Matignon, de ambtswoning van de Franse minister-president.