Stuit de tijd, maak haar draaglijk

De natuurbeschrijvingen en de introverte personages in De omweg zijn typisch Gerbrand Bakker. Maar is dit ook de roman waarop de Nederlandse en buitenlandse lezers van Boven is het stil en Juni zitten te wachten?

EPSON scanner image
EPSON scanner image

Gerbrand Bakker: De omweg. Cossee, 237 blz. € 19,90 (geb.)

Wereldberoemd is hij inmiddels – de bekendste Nederlandse auteur in het buitenland na Johan Huizinga, Anne Frank, Cees Nooteboom en sinds kort Hans Keilson. En als Harry Mulisch volgende week niet de Nobelprijs voor literatuur krijgt, zal hij dat voorlopig blijven.

Gerbrand Bakker (Wieringerwaard, 1962) won in juni van dit jaar de International IMPAC Dublin Literary Award à 100.000 euro voor The Twin (Boven is het stil), een boek dat in een dozijn landen vertaald is. Het verstilde drama, over een boer tegen wil en dank die zich ontworstelt aan zijn verstikkende verleden, raakte dus niet alleen in Nederland een gevoelige snaar. Heel Europa – inclusief Turkije plus Korea – is gevallen voor de Waterlandse sfeer, de rustige verteltrant en de polderromantiek van de roman die onder meer geprezen werd om de nieuwsgierigmakende en veelzeggende eerste zin: ‘Ik heb vader naar boven gedaan.’

De opening van De omweg, Bakkers vierde roman en de snelle opvolger van Juni (2009), is minder aansprekend: ‘Op een vroege ochtend zag ze de dassen.’ Maar de natuurbeschrijving die daarna volgt, met bloeiende gaspeldoorn, een grassig pad, oeroude bomen en windstil- vochtig novemberweer, is vintage Bakker. Evenals de introverte hoofdpersoon, een vrouw met een geheim die aanvankelijk moederziel alleen verblijft in een afgelegen huisje in Wales – moed vergarend voor de beslissing die ze op korte termijn moet nemen: ‘Ze was vertrokken. Als een oude kat die met rust gelaten wilde worden.’

Ganzen

Kleine brokjes informatie worden de lezer met enige regelmaat toegeworpen. We volgen niet alleen de vrouw en haar twee maanden tussen de ganzen, de schapen, de dassen en de bewoners van het stukje Wales aan de voet van Mount Snowdon; maar ook de man die zij heeft achtergelaten in Amsterdam, schijnbaar uit schuldgevoel of schaamte na een slippertje met een student. Agnes, zoals de vrouw aan het eind van het boek blijkt te heten, doceerde Amerikaanse literatuur en werkte aan een proefschrift over Emily Dickinson, de 19de-eeuwse kluizenaar-dichter die honderden gedichten over liefde, dood en eeuwigheid naliet.

Hoewel Agnes vooral geïnteresseerd is in de ‘broddelverzen’ waarmee de Non van Amherst haar meesterwerken afwisselde, zijn er andere redenen waarom ze haar portret en gedichten in de koffer heeft gestopt. Dickinson is er namelijk in geslaagd om te doen wat Agnes zo graag zou willen: ‘Was dat het wat Dickinson vrijwel haar hele volwassen leven had gedaan? Had ze geprobeerd de tijd te stuiten, draaglijk te maken, minder eenzaam misschien ook, door hem in honderden gedichten gevangen te zetten?’

De omweg gaat over stilstand, over het verlangen al het aardse achter je te laten, dat wat Japi in De uitvreter van Nescio ‘versterven’ noemt; een soort ‘zen en de kunst van het eenworden met de natuur.’ Geen wonder misschien dat er in de roman vrij weinig gebeurt. Agnes krijgt bezoek van een lompe boer, die zinloze avances maakt, en van een jonge wandelaar, die ze na veel aantrekken en afstoten in haar bed toelaat. Haar (ex-)man probeert inmiddels samen met een agent die een oogje op hem heeft – een weinig uitgewerkte plotwending – uit te vinden waar Agnes is, en moet bovendien zijn enigszins excentrieke schoonouders geruststellen.

Herfst

Bijzaken allemaal. Bakker concentreert zich op het innerlijke leven van zijn hoofdpersoon, wier geheimen beetje bij beetje worden weggegeven. En zijn interesse gaat vooral uit naar de schoonheid van de herfst in Wales, naar de menselijkheid van dieren, naar het getob van Agnes en naar de aantrekkingskracht van een leven ‘zonder enige vorm van lichamelijkheid, geen seks, geen erotiek, geen enkel gevoel van verwachting.’ Het tempo ligt laag, en grote verrassingen hoef je niet te verwachten; minder vriendelijk zou je kunnen zeggen dat het verhaal kabbelt en dat de roman een beetje saai is.

Dat laatste gold niet voor Boven is het stil, en dus probeer je al lezend uit te vinden wat dan het verschil maakt. Het antwoord is tweeledig: gebrek aan emotie en een onopmerkelijke stijl. De omweg grossiert in afstandelijkheid. Dat is misschien niet zo vreemd omdat Agnes radicaal afstand van de wereld probeert te nemen; maar het verhindert dat de lezer zich identificeert met de hoofdpersoon. Zoals een boek over verveling bij voorkeur niet vervelend moet zijn, en de biografie van een saaie piet niet saai, zo moet een roman over afstandelijkheid niet afstandelijk zijn. Welke musicus was het ook al weer die bij een veel te sloom ingezet bluesnummer uitriep: ‘Hold it fellas, it don’t move. Let’s get real, real gone for a change’?

Stilistisch blijft Bakker ook achter bij zijn eerdere werk. De omweg is niet geschreven in broddelproza, maar wordt evenmin opgefrist door de mooie zinnen of de laconieke dialogen die Boven is het stil kenmerkten. Er spreekt een zekere sleetsheid uit een woordenwisseling die als volgt verloopt: ‘„Waarom vraag je dat?” / „ Ik heb zo’n gevoel.” / „Ik heb ook wel eens een gevoel.” / „O, ja?” / „En die vermoeien me nogal. Schenk liever nog wat wijn in”.’ En wie loopt warm voor uitspraken als ‘Nooit weet je precies wat iemand denkt of voelt’?

Daarbij had enige eindredactionele polijsting niet misstaan: in de eerste twintig bladzijden vind je drie keer de lelijke constructie ‘ze meende te weten dat…’, notabene afgewisseld met één keer ‘ze herinnerde zich gehoord te hebben dat…’ En uit het centrale gedicht van Emily Dickinson, ‘Ample Make this Bed’ – integraal als motto bij het boek opgenomen – wordt tot drie keer toe met spelfouten geciteerd.

Natuurlijk, het zijn allemaal dingen die in vertaling kunnen worden weggepoetst. Maar dat maakt De omweg nog niet tot de roman waarop de buitenlandse lezers van The Twin zitten te wachten. Zoals het ook niet het boek is dat de Nederlandse fans van Boven is het stil of Juni in vervoering zal brengen. Tijd voor een time-out van Gerbrand Bakker. Daarna langzamer publiceren en sneller en dwingender schrijven.