Hier spreekt uw burgervader: en nu wegwezen

Bijna driekwart van alle kraakpanden in Nederland staat in Amsterdam.

Dat de stad ze gaat ontruimen, komt als een volslagen verrassing.

Het voormalige brandweerkantoor aan de Amsterdamse Weesperzijde werd gisteren gekraakt. Foto NRC Handelsblad, Maurice Boyer Amsterdam 27-09-2010 Voormalig Brandweerkantoor aan de Weesperzijde gekraakt Foto NRC H'Blad Maurice Boyer

Staat de hoofdstad vrijdag in brand? Rijden er straks weer tanks door de straten? De kroningsrellen van 1980 revisited?

Amsterdam durft. Zoveel is zeker.

Het krakerswalhalla had in de aanloop naar de initiatiefwet kraken en leegstand stevige kritiek geuit op het kraakverbod, dat aanstaande vrijdag ingaat. Niet noodzakelijk. Contraproductief. Onuitvoerbaar. Andere grote gemeenten als Utrecht en Groningen lieten al weten dat ze niet van plan zijn daadwerkelijk tot ontruiming over te gaan.

Dus de Amsterdamse krakers leunden rustig achterover. Sjoerd (25) zei vorige week nog stoer dat hij niet bang was voor straf of ontruiming. „De gemeente heeft echt geen geld om elke week langs te komen met een helikopter en een waterkanon.” Andere krakers zagen in de nieuwe antikraakwet zelfs een aansporing. Zondag werd met een boel bombarie, en een beetje bluf, het oude hoofdkantoor van de brandweer aan de Amsterdamse Weesperzijde bezet.

De vers gekraakte brandweerkazerne wordt vrijdag al ontruimd. Dat gerucht gonst althans in licht paniekerige bewoordingen op verschillende kraakblogs. Nog 25 andere panden zouden op 1 oktober worden leeggehaald. De gemeente Amsterdam kan of wil niet zeggen wanneer de volgende ontruimingsronde precies is. Wel dat zij alle kraakpanden waarvan zij weet heeft – ongeveer tweehonderd – gaat ontruimen. Dat nieuws kwam gisteren als een volslagen verrassing.

Vanwaar die plotse ommekeer? Hoe kan een stad die krakers tot voor kort omarmde als effectief middel tegen leegstand zich nu opeens tegen hen keren? „Als er in Den Haag een besluit is genomen, moet je volgen. Dat past in de democratische traditie”, verklaart een woordvoerder van de gemeente Amsterdam.

Het kraakverbod is echter maar tot op zekere hoogte een zaak van gemeenten. Het verbod valt onder het strafrecht en daarom ligt de handhaving bij het Openbaar Ministerie (OM). Het OM zei gisteren dat het de wet gewoon zal handhaven, maar hoe strikt tegen kraken wordt opgetreden hangt af van de situatie ter plaatse.

Gemeenten spelen een beperkte, maar geen onbelangrijke rol bij die handhaving. In de lokale ‘driehoek’ bepalen politie, justitie en gemeente samen wanneer de politie wordt ingezet. In de Amsterdamse driehoek werd gisteren in een middagje besloten dat de kraakwet zonder pardon zal worden gehandhaafd. Elders gaat dat minder snel. Zwolle moet er nog over beslissen, net als Apeldoorn.

In Breda zijn ze er wel uit, zegt Bob Bergkamp, wethouder wonen: „De wet hebben we mede aan het CDA te danken. Ik ben van het CDA, dus ik ben voorstander. Maar we gaan vrijdag geen kraakpanden ontruimen. Want ik wil het onderwerp niet alleen van de strafkant bekijken, ik wil kijken naar de geest van de wet. Het ontruimen van kraakpanden is geen middel om leegstand te voorkomen.”

Utrecht houdt de waterkanonnen voorlopig binnen. Wethouder wonen Harrie Bosch (PvdA): „De driehoek moet dit nog bespreken. Maar in mei is een motie in de gemeenteraad aangenomen met het verzoek om te handelen in lijn met de praktijk zoals die hier is gegroeid. De raad wil geen heksenjacht op krakers.” Utrecht heeft namelijk ook profijt van kraken, zegt Bosch. „Eigenaren laten hun panden vaak lang leegstaan omdat ze niet onder de prijs willen verhuren, want dan daalt de waarde. Bij gebrek aan betere instrumenten kan kraken een nuttig middel zijn tegen leegstand en speculatie.”

Emmen is ook positief over kraken. „Zo zit er een voedselbank in een kraakpand. Dat werkt erg goed”, zegt wethouder wonen Ton Sleeking (PvdA). „Wij denken dat de wet geen enkel maatschappelijk probleem oplost. Een nadeel van de wet is dat leegstand, en daardoor vandalisme en onveiligheid, kan toenemen.”

Ook Groningen zegt bij monde van wethouder wonen Frank de Vries (PvdA) dat de stad „helemaal geen last” heeft van de naar schatting tien kraakpanden. En ook daar komt geen ontruimingsgolf.

Het is lang zoeken naar een gemeente die onverdeeld positief is over de wet. Maar die bestaat. De gemeente Ede is namelijk wél blij met de wet, zegt PvdA-wethouder wonen Simon van de Pol. „Het geeft iets meer mogelijkheden om kraken te bestrijden.” Ede telt slechts één kraakpand, zegt Van de Pol. „En dat gaan we niet ontruimen. We hebben heel normaal contact met de krakers. Die gaan ook wel weg als we dat gewoon vragen.”

Een belangrijk argument voor de indieners van de antikraakwet was dat de kraakwereld zou zijn verhard. Die aanname geldt in elk geval niet voor Amsterdam, bleek kort nadat de wet in het parlement was aangenomen uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam. De kraakbeweging is „gepacificeerd”, stellen de onderzoekers. De beweging is de laatste dertig jaar ook aanzienlijk geslonken – van meer dan duizend kraakpanden alleen al in Amsterdam in 1981 tot maximaal 275 kraakpanden in heel Nederland nu. Toen waren er nog geregeld krakersrellen. Toch is het imago van de beweging door veel negatieve berichtgeving nu veel slechter.

„Als je een wet wil veranderen, moet je eerst de bestaande wet evalueren”, zegt Hugo Priemus, emeritus hoogleraar volkshuisvesting. „Je moet kijken in welke mate kraken voorkomt, waar, en wie de krakers zijn. Dat heeft Den Haag niet goed onderzocht. Geweldsincidenten zijn door de voorstanders opgeblazen om het eigen gelijk te halen. Maar het geweld is incidenteel. Je gaat toch ook niet voetbal verbieden omdat er incidenten zijn geweest met hooligans?”

Ook de strafmaat – tot twee jaar en acht maanden cel – vindt menigeen behoorlijk overtrokken. „Je kunt straks nog beter een zedenmisdrijf plegen dan een kraak zetten, qua straf”, zegt Peter Boelhouwer, Priemus’ opvolger aan de TU Delft. „Het risico is dat de kraakscène verhardt. Die zal grimmiger worden, dat zie je in andere landen. De meeste Nederlandse krakers zijn tegenwoordig pragmatici, veel studenten die een huis nodig hebben. Het feit dat ze voor hun poging in Amsterdam te wonen de bak in kunnen draaien, zal ze bevlogener en feller maken.”