'Groeiverslaving zal het Westen opbreken'

Een duurzame macro-economie vergt een radicale verandering in het denken over economische groei, betoogt de Britse wiskundige, filosoof en natuurkundige Tim Jackson. „Economen zijn, ecologisch gezien, analfabeet.”

Een politicus vroeg hem woedend of hij soms terugwilde naar het tijdperk van de holbewoners. Een krant schreef dat hij pleitte voor een ‘Yurt Economy’, een economie van nomadententen.

De Britse wiskundige en filosoof Tim Jackson riep heel wat over zich af toen hij, als voorzitter van de adviesraad voor duurzaamheid van de Labour-regering in 2007 een serie workshops organiseerde over ‘welvaart zonder groei’ en vervolgens in 2009 eerst een rapport en toen een boek uitbracht met die titel.

Dit boek is nu ook in het Nederlands verschenen en ter gelegenheid daarvan was Jackson eind vorige week in Den Haag, ietwat grauw ogend van vermoeidheid. Het boek is nog in tien andere talen vertaald, hij heeft er meer dan een dagtaak aan met beleidsmakers, studenten en geïnteresseerden te discussiëren over de toekomst van groei.

„Voor veel gewone belangstellenden die ik ontmoet is het geen punt”, zegt hij. „Iedereen die ook maar even nadenkt, ziet dat dit een cruciaal debat is, omdat oneindige groei onmogelijk is op een eindige planeet. Maar politici en economen aan de macht, in regeringen, zien het ter discussie stellen van groei vaak als een affront. Ik word weggezet als geitenwollen sok, alleen omdat ik het onderwerp aan de orde stel. Terwijl het in wezen precies dát is, wat de Sustainable Development Commission wilde doen: de vooronderstelling van groei tot respectabel onderwerp maken.”

Maar uw timing is echt beroerd. Wie gaat nu middenin een recessie de noodzaak van groei ter discussie stellen?

„Ja, het is in de politiek nu bepaald geen gespreksonderwerp. Klimaatverandering is naar de achtergrond gedrongen, nergens gaat het nog over groene investeringen of het vernieuwen van de economische orde. Paniek regeert, iedereen wil bezuinigen. Niemand vraagt zich meer af hoe we in deze toestand terecht zijn gekomen, niemand stelt het bestaande model meer ter discussie.”

Dat nu doet Jackson wel, al dekt de titel Welvaart zonder groei de lading van zijn betoog niet helemaal. Hij onderzoekt hoeveel groei westerse samenlevingen zouden kunnen inleveren zonder aan welzijn in te boeten. Groei is van een middel een doel geworden, stelt hij, terwijl in samenlevingen boven een bepaald welvaartspeil – uit vele onderzoeken blijkt dat dit ligt bij een gemiddeld inkomen per hoofd van circa 11.250 euro – meer groei niet meer welbevinden betekent.

Groei is bijna een gevangenis, naarmate de schade aan klimaat en milieu ons op termijn meer raakt. Het doel van een samenleving moet daarom volgens Jackson niet groei van het bruto binnenlands product zijn, maar een breder welzijnsbegrip omvatten dat ook gericht is op behoud van grondstoffen en ecosystemen. Economische stabiliteit en veerkracht, in plaats van materiële groei.

U noemt economen, ecologisch gezien, analfabeet. Waarom?

„De basis van hun analfabetisme is dat economen geen grenzen zien aan rijkdom, terwijl economie oorspronkelijk de wetenschap is van de schaarste aan grondstoffen. Winst wordt uitsluitend gezien in termen van productie. Dat strookt met de realiteit, tenminste zolang je uitgaat van de onuitputtelijkheid van hulpbronnen. Maar er treedt dan wel een scheiding op tussen economisch en maatschappelijk nut. Om die twee weer met elkaar in overeenstemming te brengen, zullen we er niet aan ontkomen om schade aan klimaat en milieu en andere zogeheten ‘externe kosten’ te verdisconteren in bijvoorbeeld de prijs van producten. Hóe precies, dat is de grote vraag. Maar laten economen het daarover hebben.”

Jackson betreedt ongebaande paden als hij een vaak genoemde uitweg uit het groeidilemma probeert door te rekenen, de zogeheten ontkoppeling van economische groei en milieu-impact. Dit kan theoretisch op twee manieren: door grotere efficiëncy of door nieuwe technologische ontwikkelingen.

Langs beide lijnen komt Tim Jackson hier met weinig opbeurend nieuws. Bij een aanwas van de wereldbevolking naar 9 miljard zielen en een gemiddelde groei van 0,7 procent per jaar, zal de ‘koolstofintensiteit’ zeer sterk moeten dalen om de uitstoot zelfs maar gelijk te houden. Als we ook een rechtvaardiger wereld willen, met flink wat groei in ontwikkelingslanden, dan zou in 2050 elke dollar ten hoogste de uitstoot van 6 gram CO2 mogen veroorzaken, vergeleken met 768 gram nu (zie diagram). Dat lijkt met technologie of recycling onhaalbaar.

Jackson: „Een van de bewijzen van de ecologische ongeletterdheid van economen is dat hier nog helemaal geen onderzoek naar was gedaan. Noch ontkoppeling, noch de ‘technofix’ [het vertrouwen in technologische oplossingen, red.] zullen in een groeiscenario de toename van de CO2-uitstoot kunnen bijbenen. Economen verwijzen voortdurend naar technologie, maar zonder dat ze er iets van weten en zonder dat ze er onderzoek naar doen. Ondertussen blijft een fundamenteel terrein braak liggen: hoe integreren we limieten in onze verdienmodellen.”

U gaat uit van een limiet op het gebruik van alle grondstoffen. Maar hoe stelt u zich dat voor? Denkt u dat een land als China zich wat betreft grondstoffengebruik ooit beperkingen zal laten opleggen door een ander land of instantie?

„Ik stel natuurlijk geen mondiale verdeelsleutel voor. Maar wel een omgekeerd procedé. Uitgaande van een bepaalde begrenzing zou je als overheid kunnen nagaan hoeveel output je je kunt veroorloven. Dat is misschien heel beangstigend en alarmerend, maar doe je het niet, dan ben je blind optimistisch, of je teert op komende generaties. Bovendien is dit nu juist iets wat al gaande is, zij het achter de schermen. De Chinezen denken hier heel goed over na. Militairen, onder anderen die van China, zijn zich sterk bewust van het schaarser worden van grondstoffen, doen er onderzoek naar en schrijven er rapporten over. Allemaal heel ondemocratisch en heel angstwekkend. Dit vraagstuk zou daarom in de alledaagse politiek geen taboe mogen zijn.”

Op zijn zoektocht naar een ‘duurzame macro-economie’ staat Jackson lang stil bij investeringen. Een Green New Deal-achtig stimuleringspakket voor het scheppen van ‘groene banen’ in duurzame sectoren als woningisolatie, is volgens hem al iets, maar gaat nog steeds uit van groei.

Een andere beloningsstructuur, minder uren werken, een duurzaam investerings- en belastingklimaat, het afbouwen van consumptiestimulerende schulden – over al dit soort zaken moet worden nagedacht.

Veel van uw voorstellen komen neer op het scheiden van circuits voor reguliere en duurzame geldstromen, voor snel en langzaam geld.

„Gedeeltelijk bestaan die aparte geldcircuits al. In Nederland doet de Triodosbank bijvoorbeeld goede zaken met ‘slow money’, geld dat een lagere rente opbrengt, met de verzekering dat er iets voor het algemeen nut wordt gedaan. En daar is belangstelling voor. Natuurlijk blijft het marginaal. Maar in veel landen geldt al een speciaal belastingregime voor maatschappelijk verantwoorde ondernemingen. Dit zou je door kunnen trekken naar andere circuits, naar regels voor aandeelhouders en investeringsfondsen, bijvoorbeeld.”

Een taboe dat het boek omzeilt is bevolkingsaanwas. Kan een ecologisch geletterd econoom dat punt laten voor wat het is ?

„Nee, niet helemaal. Maar economische groei drukt toch echt zwaarder op de planeet dan bevolkingsaanwas. Tot ongeveer vijftig jaar geleden was dat niet zo, maar vooral de laatste tien jaar is onze rijkdom de dominante factor als het gaat om milieuschade en CO-uitstoot. Dat neemt niet weg dat het stimuleren van groei in ontwikkelingslanden samen zou moeten gaan met een bijzondere aandacht voor vrouwenemancipatie en -educatie. Dat is zoals bekend de beste weg om kindertallen terug te dringen.”

Maar als westerse overheden uw strategie zouden volgen, zou de hoeveelheid geld voor buitenlandse investeringen drastisch afnemen. Dat zou toch funest zijn voor ontwikkelingslanden?

„Dat is inderdaad een gat in mijn redenering. Maar exportgedreven ontwikkeling op basis van buitenlandse investeringen is een fragiele en eenzijdige vorm van groei. Je kunt je afvragen of dat type groei de beste ontwikkelingsmethode is. Arme landen hebben grote klappen gekregen door de crisis.”

Uw boek is in wezen een pleidooi voor herverdeling. Dat vraagt om sterke overheden, en de macht van overheden kalft juist af.

„In mijn boek toon ik aan dat die afkalvende macht mede veroorzaakt wordt door het feit dat ook overheden in de greep van de groei zitten. Economische en dus politieke stabiliteit hangen nu af van groei, en dus zijn overheden genoodzaakt bedrijven te vriend te houden, milieuschade voor lief te nemen en consumptie aan te jagen omdat anders die groei in gevaar komt. Hun andere doelen, zoals welzijn, klimaat en milieu, zijn daaraan ondergeschikt, en dat dubbele gezicht wreekt zich. De bouw van een duurzaam macro-economisch model, dat stabiliteit en duurzaamheid als doel heeft, zou deze schizofrenie verminderen. Het is groeiverslaving die verhindert dat overheden de taken kunnen uitvoeren waarvoor ze zijn gekozen.”

Maar wat heeft, zeg, Griekenland daar op dit moment aan?

„Meer dan u denkt. Er komt een Griekse vertaling van mijn boek en de nieuwe Griekse regering staat helemaal niet afwijzend tegenover nieuwe ideeën. ”

Tim Jackson: Welvaart zonder groei. Economie voor een eindige planeet. Uitgeverij Jan van Arkel, 258 blz. € 15,-