De te veelbelovende toekomst

Wat moeten we aan met onzekerheden en risico’s die de toekomst lijkt te bregen? Toekomstverkenningen zijn een belangrijk onderdeel van het werk van Marjolein van Asselt (1969). Ze is hoogleraar ‘risk governance’ aan de universiteit van Maastricht en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).

De toekomst verkennen, kan dat?

„De vraag naar kennis van de toekomst is een rare, ja. Toch komen er in Nederland twintig à dertig toekomstverkenningen per jaar uit. Je hebt de enkelvoudige verkenning, waarbij je uitgaat van een verrassingsvrije toekomst. Een kwestie van trends extrapoleren. Daarnaast zijn er meervoudige verkenningen. Dan schets je vaak een aantal scenario’s. Wat beleidsmakers daarmee moeten, is niet zo duidelijk. En wetenschappers laten hen daarbij nogal eens aan hun lot over.”

Wat doen die wetenschappers verkeerd?

„Er hoort een goede wisselwerking tussen wetenschap en beleid te zijn. Zo pleit ik ervoor dat als anderen aan de haal gaan met je resultaten, in de pers of de politiek, je je als wetenschapper toch verantwoordelijk blijft voelen.

„Wetenschappers laten zich soms meeslepen. Het internationale klimaatpanel bijvoorbeeld kijkt maar naar één mogelijk toekomstbeeld, maar is zelf het spel van de waarheidsillusie gaan spelen. Dan is het makkelijk prijsschieten voor sceptici en zijn een paar fouten en de ijdelheid van sommige onderzoekers desastreus.

„Net zoals de wetenschap zich had moeten distantiëren toen Al Gore de Nobelprijs kreeg voor zijn film An Inconvenient Truth. Die had beter An Inconvenient Theory kunnen heten. In de WRR-studie over toekomstverkenningen die net is uitgekomen, pleiten we daarom voor een ‘bijsluiter’, waarin wordt uitgelegd hoe je toekomstscenario’s wel en niet kunt gebruiken.”

Maar de politiek wil zekerheid.

„Daar heb ik altijd de meest felle discussies over met politici. Zo zou het politieke zelfmoord zijn om te zeggen: op deze gronden denk ik dat we dit en dit zouden moeten doen, ook al kan ik niet garanderen dat het dan goed komt. Ik geloof daar niets van. Alsof het nu allemaal wél werkt. De politiek belooft te veel en de maatschappij gelooft te veel.”

We leven in een soort pubermaatschappij?

„Zo heb ik het wel eens genoemd ja. Burgers verwachten een vangnet van de overheid als het fout gaat. Zoals ouders het moeten oplossen als pubers te ver gaan met hun grenzen verleggen. Onze samenleving lijkt veel meer moeite te hebben met veiligheidsrisico’s dan vroeger.

„Intussen nemen mensen wel tophypotheken, gaan ze bungeejumpen en reizen ze naar enge verre landen. Maar als politici tegelijkertijd doen alsof ze zekerheid kunnen bieden, wordt de veiligheidsillusie gevoed. We geloven nu eenmaal graag in sprookjes en Sinterklaas.”

Liesbeth Koenen

Woensdag spreekt prof. Marjolein van Asselt over Wetenschap op bestelling. 13.00 uur. Boothzaal Universiteitsbibliotheek, Heidelberglaan 3, Uithof Utrecht. Toegang en broodjes gratis.