Cohen moet afmaken wat Kok ooit begon

Het politieke midden dreigt door de formatie leeg te raken.

De eerste partij die dat vacuüm onderkent, krijgt een gunstige positie in de electorale concurrentiestrijd.

Vanuit machtspolitiek oogpunt heeft Maxime Verhagen ontegenzeggelijk een prestatie van formaat geleverd, door zich ondanks de verkiezingsnederlaag van het CDA aanmerkelijke invloed in de formatie te verwerven. Hem is alom lof toegezwaaid voor deze ‘strategische meesterzet’. Maar daarmee is de politieke betekenis van Verhagens manoeuvres geduid vanuit een beperkt, ‘Binnenhofs’ blikveld. Van ruimere afstand bezien heeft hij eerder een zelfmoordrecept voor het CDA uitgeschreven, door de middenpositie van de partij in de waagschaal te stellen. Van een ideologisch gefundeerde christen-democratische partij dreigt het CDA te veranderen in een groepering op de rechtervleugel die de huik naar de wind laat hangen en, als de omstandigheden daarom vragen, de gedoogsteun van populisten inroept.

Het karakter van middenpartij spreekt niet alleen uit het concrete beleidsprogramma, waarop Verhagen telkens weer vraagt te wachten, maar ook uit een politieke attitude. Een middenpartij moet de stabiele, rustige factor in de turbulente politiek zijn, waarop kiezers hun vertrouwen kunnen stellen als hoeder van politiek fatsoen en rechtsstatelijke kernwaarden. Dat vertrouwen staat op het spel als het CDA gemene zaak maakt met de PVV. Dat is een partij die andersdenkenden niet met tegenargumenten maar met schofferen bestrijdt en moslims op grond van hun geloof in hun rechten tot de tweede rang wil degraderen. Daarmee heeft de PVV maling aan ieders gelijkheid voor de wet, de grondregel van onze rechtsstaat. De politieke betekenis van de formatie van 2010 is dan ook dat het midden dreigt leeg te raken, waardoor zich een tweedeling in de politiek tussen rechts en links kan voltrekken. Een strategisch gunstige positie in de electorale concurrentiestrijd ligt in het verschiet voor de eerste partij die dat vacuüm onderkent. Vanuit het landsbelang geredeneerd is er behoefte aan een groepering die stem geeft aan de kiezers die het ruwe klimaat van politieke en maatschappelijke polarisatie beu zijn. Tot haar kern teruggebracht is de democratie een vreedzame manier van omgaan met verschillen. Daarin vervult een middenpartij die tegenstellingen probeert te overbruggen een sleutelrol.

Met haar zetelaantal en haar langdurige bestuurlijke ervaring lijkt de PvdA de eerst aangewezen partij om in de leemte te voorzien. De sociaal-democraten torsen evenwel een belast verleden met zich mee. In de jaren ’70 poogden zij met hun polarisatiestrategie een tweedeling in de politiek tussen links en rechts te bewerkstelligen. Dat zit de PvdA nog altijd in de genen. Niet ten onrechte hebben PvdA-politici de naam altijd het onderste uit de kan te willen halen. Ze hebben weinig oog voor het belang de eigen wensen wat te matigen omwille van een goede verstandhouding met politici van andere huize.

Wim Kok heeft vanaf zijn aantreden als PvdA-leider in 1986 geprobeerd op dit vlak corrigerend op te treden, door met rapporten als Bewogen beweging en Schuivende panelen een matigingsproces in de partij op gang te brengen. Na zijn confrontatie met het PvdA-kader over de WAO-bezuinigingen, en zeker na zijn aantreden als premier in 1994, heeft Kok evenwel weinig tot geen aandacht meer besteed aan de partij. Het leiderschap van zijn opvolger, Wouter Bos, was te wispelturig om een stevige koers naar de middenpositie mogelijk te maken. De ene keer zong hij de lof van het compromis, de volgende keer riep hij op tot feller polariseren. Job Cohen heeft, nu het CDA de weg kwijt is, een uitgelezen kans dat karwei van Kok af te maken en de PvdA naar het midden te manoeuvreren. Mits met wat meer brille en diepgang gebracht, kan zijn eigen politieke verhaal over de noodzaak van samenbinden het fundament voor die strategische inzet bieden. Bovenal geldt dat hij de politieke durf moet opbrengen zich teweer te stellen tegen partijgenoten die brood zien in een ‘links blok’.

Marcel ten Hooven is politiek journalist. Hij was eerder (politiek) redacteur bij VN en Trouw.