Eén officier van justitie en zevenduizend rechtszaken

Bij het Openbaar Ministerie op Sicilië ontbreekt het aan alles. Aan wetboeken, aan computers en aan rechters. „Corrupte politici merken als eersten de gevolgen van een goede rechtspraak.”

Het zwaarbewaakte paleis van justitie in Palermo, de hoofdstad van de Italiaanse regio Sicilië. Foto Hollandse Hoogte Around court of justice Hollandse Hoogte

Voor heel even zijn rechter Elisabetta Mazza en hoofdofficier van justitie Calogero Ferrotti hun zorgen over de afbraak van het recht in Zuid-Italië vergeten. Voor hen zit de gepensioneerde kleuterjuf Rosaria Pignato. Haar woede vult met gemak de immense zaal van het paleis van justitie in het Siciliaanse provinciestadje Enna. In rood vest en rode schoenen getuigt ze vanachter getinte brillenglazen tegen de commandant van politie in haar dorp. Elke woensdagochtend rond half acht verscheen deze La Martino op de markt. Daar propte hij nylon tassen vol met bananen, bleekselderij, aardappels, sinaasappels en sla. Zijn hulpje laadde de oogst in de kofferbak en hij vertrok, zonder te betalen, alsof het normaal was. „Die man heeft een salaris. Hij moet betalen zoals iedere burger”, schreeuwt Pignato door de rechtszaal met twee lege kooien voor verdachten.

Rechter Mazza, president van het strafcollege (35 jaar oud en al zes dienstjaren), verbergt haar lach achter haar handpalm als blijkt dat de kleuterjuf in 2006 de commandant zelfs stiekem gefilmd heeft om bewijzen tegen hem te verzamelen. „Ik heb hier op Sicilië nog nooit zo’n moedige burger meegemaakt”, zegt hoofdofficier Ferrotti (67) na de zitting.

Aan moed en vasthoudendheid ontbreekt het ook Ferrotti en Mazza niet. Sinds anderhalve maand is Ferrotti alleen als hoofdofficier in Enna. Zijn vier secondanten zijn vertrokken en niet vervangen. Tijdens de zitting wordt hij steeds weggeroepen wegens spoedgevallen. Het proces valt dan stil. In zijn eentje moet hij de zevenduizend strafzaken die jaarlijks binnenkomen zien te beoordelen en verwerken. ’s Avonds en in het weekend bereidt hij de processen voor. „Ik voel me als in een ziekenhuis zonder medici”, zegt hij. Als hij ’s avonds laat vertrekt doet hij zelf het licht uit in het paleis van justitie en hij moet zelf de deur afsluiten.

De situatie van Ferrotti is typerend voor de abominabele staat van het Openbaar Ministerie in Zuid-Italië sinds een jaar of drie. 30 tot 40 procent van alle posten is vacant. In kleinere rechtbanken soms zelfs 75 tot 80 procent. „De successen die er geboekt worden tegen de maffia, zijn alleen te danken aan de enorme werkkracht en professionaliteit van degenen die op hun post zijn gebleven”, zegt Ferrotti.

Rechter Mazza vertelt na de zitting dat ze vijf van de tien collega’s moet missen. Ze heeft 440 rechtszaken onder haar hoede. Ter illustratie van het verval van justitie laat ze de raadkamer zien. Er staan vijf verschillende types stoelen rond een tafel, waarvan de modernste uit de jaren zestig dateert. De computer heeft geen toetsenbord, geen printer en geen internetverbinding. De serie boeken waarin jaarlijks de jurisprudentie wordt verzameld stopt in 1994. Dat is toevallig het jaar waarin Silvio Berlusconi de politiek betrad, maar ze wil niets zeggen over de premier en zijn onophoudelijke strijd tegen de rechterlijke macht. Ze betaalt de nieuwe wetboeken en cd’s met jurisprudentie gewoon uit eigen zak.

Gemiddeld ontbreekt in Zuid-Italië 20 procent van de rechters die er zouden moeten zijn. Mazza: „De staat vertrouwt op onze extra inzet, onze bereidheid het weekend door te werken. Maar als we niet snel hulp krijgen, moeten we stoppen, omdat dezelfde rechter niet het vooronderzoek en de rechtszaak mag doen. Dit is het ergste moment in jaren.”

De consequenties laten zich raden. Door de haast worden er bij het OM meer vormfouten gemaakt. Processen slepen zich jaren voort. In het stadje Enna verjaarde vorig jaar 20 procent van de strafzaken, mede door wetgeving die verjaringstermijnen heeft ingekort. „Burgers verliezen het vertrouwen in justitie, omdat ze steeds moeilijker hun recht kunnen halen. Buitenlandse bedrijven investeren niet meer, omdat ze niet weten wanneer en of ze hun investering ook terugverdienen”, zegt Mazza.

In Enna duurt een strafzaak in eerste aanleg gemiddeld drie jaar en drie maanden, maar er zijn ook vele uitschieters naar boven en het duurt jaren voordat een zaak begint. „Als je hier geld tegoed hebt van een bedrijf dat failliet is, kun je beter je huis verkopen of een extra hypotheek aanvragen, want je krijgt jaren later maximaal 40 procent, als je al iets krijgt”, zegt advocaat Alessandro Messina. Verzekeringsmaatschappijen speculeren volgens hem op dit soort situaties. Ze bieden je na een schadegeval 20 procent van waar je recht op hebt. „Ze weten dat het slachtoffer dat wel moet accepteren, omdat hij anders jaren moet procederen.” Messina meent dat de politiek doelbewust de middelen laat ontbreken, om justitie te verzwakken. „Corrupte politici zijn de eersten die de nadelige gevolgen van een goed functionerende rechtspraak zouden ondervinden.”

Toen Ferrotti vorig jaar uit protest tegen de justitiële afbraak met pensioen dreigde te gaan, antwoordde minister van Justitie Angelo Alfano, ook een Siciliaan: „Als de hoofdofficier het niet meer ziet zitten om de noodtoestand te lijf te gaan dan moet hij maar van zijn pensioen gaan genieten.” Ferrotti bleef aan en streed voort: „Een kapitein verlaat een zinkend schip nooit voortijdig.”

Dankzij protestacties van burgers en van de orde van magistraten krijgt hij volgend jaar april drie jonge net afgestuurde rechtenstudenten toegewezen. Maar de oorzaak voor het structurele tekort aan officieren van justitie in Zuid-Italië is niet weggenomen. Officieel verbiedt een wet uit 2007 dat pas afgestudeerden officier van justitie of rechter worden. Er is nu alleen een uitzondering gemaakt.

Voor 2007 werden vacatures altijd opgevuld met jongeren, omdat ervaren magistraten niet te porren zijn om naar Zuid-Italië te komen. Wie er toch terechtkomt probeert na de minimumtermijn van drie jaar weer te vertrekken.

„Het is hier bepaald geen New York”, legt rechter Mazza uit. „In Enna was tot vorig jaar niet eens een bioscoop. De werkdruk op Sicilië, in Calabrië, Puglië en Campanië is ook veel hoger dan in Noord-Italië. En de risico’s zijn in dit door de maffia gecontroleerde gebied groter, al zijn er de afgelopen vijftien jaar geen magistraten meer vermoord.”

Volgens Ferrotti, die in de nationale pers onlangs werd omschreven als „superman”, is de crisis van justitie in een gebied als Zuid-Italië funest voor het vertrouwen in de staat. „Als iemand zijn schapen op jouw land laat grazen kun je je hier beter tot de lokale maffiabaas wenden dan tot de rechter”, zegt ook lokaal journalist José Trovato, die wegens doodsbedreigingen onder politiebewaking staat.

De gewezen kleuterjuffrouw Pignato laat zich niet ontmoedigen. Ze heeft vier jaar moeten wachten op de eerste zitting. Het zal nog jaren duren voordat er een definitief vonnis is. Maar enige genoegdoening heeft ze toch. „De corrupte politiecommandant is vervroegd met pensioen gestuurd.” Die rust is hoofdofficier Ferrotti voorlopig nog niet gegund.