Familie van staatshoofd eet het eerst

ANC, de regeringspartij van Zuid-Afrika, houdt deze week een vijfjaarlijks partijcongres.

Leider Jacob Zuma moet zich verdedigen tegen aantijgingen van corruptie.

Wie in Zuid-Afrika geld wil verdienen, moet bij het ANC zijn. Dat weten de straatverkopers die deze week met T-shirts en petjes in partijkleuren bij het conferentiecentrum in Durban rondzwermen en dat weten de grote ondernemers die ruim 50.000 euro betaalden om afgelopen zondagavond bij het galadiner met de ANC-leiding aan te schuiven.

Ook president en partijleider Jacob Zuma maakte er geen geheim van dat zakendoen en politiek in Zuid-Afrika hand in hand gaan. Met een meute journalisten in zijn gevolg bezocht hij kraampjes van grote Zuid-Afrikaanse bedrijven die zich op uitnodiging van regeringspartij ANC naast de vergaderzalen tegen betaling presenteren. „Iedere zakenman die iets van marketing weet, komt naar de ANC-conferentie”, glimlachte Zuma. „Zaken en het ANC horen bij elkaar.”

Maar de nauwe verwevenheid van bedrijfsbelangen en politieke belangen is juist een van de vele gevoelige thema’s die op de agenda staan van de vijfjaarlijkse National General Council, die tot vandaag duurt. Veel politici gebruiken hun functie om eigen zakenbelangen of die van hun vrienden en familie veilig te stellen. De kritiek daarop wordt steeds luider.

Vooral vakbondskoepel Cosatu, die met het ANC in een regeringsalliantie samenwerkt, is in de aanloop naar de partijtop een kruistocht begonnen tegen wat in Zuid-Afrika ‘tenderpreneurs’ zijn gaan heten: meest zwarte ondernemers die hun vermogen vergaren dankzij overheidsaanbestedingen en politieke contacten. Zuid-Afrika, zei vakbondsleider Zwelinzima Vavi vorige week, dreigt op deze manier een „roofstaat” te worden.

„Schandalig” noemde Vavi een zakendeal waarbij de zoon van president Zuma betrokken was. Zuma junior was in een klap multimiljonair. Net zoals „de hyena en haar dochters” altijd eerst te eten krijgen, „eet de familie van het staatshoofd eerst”, zei hij. „We moeten nu ingrijpen om te voorkomen dat Zuid-Afrika een staat wordt waar corruptie de norm is en je geen zaken kunt doen met de regering zonder eerst een corrupte poortbewaker te betalen.”

Het waren juist de vakbonden en de ook met het ANC in een coalitie samenwerkende communisten die Zuma in 2007 aan de macht hielpen. Na de koele Thabo Mbeki zou Zuma, de ‘man van het volk’, de noden van de arme Zuid-Afrikanen beter begrijpen. Als ANC-leider werd hij vorig jaar tot president verkozen.

Maar het geduld bij de linkervleugel is nu alweer op. Want tegen de verwachting in zette Zuma het marktvriendelijke economische beleid van Mbeki voort. Terwijl de Zuid-Afrikaanse economie jaarlijks bijna 5 procent groeide, leven meer Zuid-Afrikanen onder de armoedegrens dan tien jaar geleden. Naar schatting 40 procent is werkloos. De vakbonden, de communisten én de ANC-jongerenafdeling van de Julius Malema wilden met hun steun voor Zuma meer overheidsingrijpen, bijvoorbeeld door het nationaliseren van de mijnen, om de armoede te verminderen.

Tot veler verrassing sloot jongerenleider Malema, lang Zuma’s trouwste bondgenoot, zich aan de vooravond van de partijtop bij de kritiek van de vakbond aan. De man die vorig jaar nog zei te willen „doden voor Zuma” kritiseerde de regering omdat die er niet in was geslaagd om zwarte Zuid-Afrikanen een aandeel in de formele economie te geven. Het regeringsbeleid heeft alleen mensen met politieke connecties rijk gemaakt, zei Malema – die overigens zelf ook van dit soort deals geprofiteerd heeft.

De ANC-partijtop is door de kritiek van Zuma’s bondgenoten niet alleen een „tussentijdse evaluatie” van het ANC-beleid, zoals de partijwoordvoerder willen doen geloven. De politieke toekomst van Zuma is in het geding. Net als de geloofwaardigheid van het ANC als een partij die in de eerste plaats voor de belangen van arme Zuid-Afrikanen opkomt.

Als Zuma bij het volgende congres in 2012 opnieuw partijleider wil worden, dan zal hij zijn steunpilaren ter linkerzijde tegemoet moeten komen. De roep om meer leiderschap heeft hij maandag alvast beantwoord. In een voor zijn doen vlammende toespraak haalde hij bij de opening van de conferentie uit naar partijleden die zich niet aan de partijlijn conformeren. Het ANC heeft volgens Zuma behoefte aan meer „revolutionaire discipline”. Of die er is, blijkt later vandaag als de ongeveer drieduizend afgevaardigden de uitkomsten van de conferentie bespreken.