Angst groeit voor nieuwe oorlog

Naarmate de datum van het geplande referendum over afscheiding van Zuid-Soedan nadert, groeit de spanning. Bij uitstel dreigt een nieuwe oorlog tussen noord en zuid.

Het beslissende moment voor Soedan nadert. „Het is nu buigen of barsten”, zei de Amerikaanse gezant Scott Gration deze maand over het voor 9 januari geplande referendum over de onafhankelijkheid van Zuid-Soedan. De vrees voor sabotage van het referendum door Noord-Soedan is groot. „Er dreigt geweld op grote schaal bij uitstel van het referendum. Er zijn verontrustende aanwijzingen van getreuzel door onze partners in het noorden”, waarschuwde Salva Kiir, president van het semi-autonome Zuid-Soedan, vorige week.

Bijna een halve eeuw vochten de Zuid-Soedanezen voor zelfbeschikking. Nu de climax nadert groeit de kans op uit- of afstel van het referendum. Ophitsende politici van de noordelijke regeringspartij waarschuwen voor oorlog en al even opgewonden zuidelijke politici spreken over het eenzijdig uitroepen van de onafhankelijkheid als het referendum niet stipt op tijd plaatsheeft. Ongeruste wereldleiders en presidenten in de Oost-Afrikaanse regio zien de bui hangen en voeren met president Obama deze week spoedoverleg over Soedan.

De strijdende partijen, het zuidelijke Soedanese Volksbevrijdingsleger (SPLA) en de Nationale Congrespartij (NCP), sloten in januari 2005 een verdrag. Dat voorzag in een overgangsperiode van vijf jaar waarin een nieuw, multicultureel en democratisch Soedan zou verrijzen. De zuidelijke verzetsbeweging en de regeringspartij van president Bashir beloofden eenheid aantrekkelijk te maken door Zuid-Soedan snel te ontwikkelen en de banden tussen beide delen van het land te verstevigen.

Het verdrag leidde echter niet tot toenadering tussen de islamitische, gearabiseerde noorderlingen en de niet-islamitische zuiderlingen. Het akkoord bleek hoofdzakelijk een staakt-het-vuren; de geschillen over de toekomst van Soedan bleven bestaan.

De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Hillary Clinton, omschreef eerder deze maand Soedan als „een tijdbom” en noemde het „onvermijdelijk” dat Zuid-Soedanezen zich uitspreken voor afscheiding. „En dat zal moeilijk te slikken zijn voor het noorden.”

De regering in het noordelijke Khartoum raakt dan het overgrote deel van de olievelden kwijt, want die liggen in het zuiden. De aanstaande scheiding is nog lang niet geregeld. Noord en zuid maken ruzie over de 2.100 kilometer lange grens, over de ligging van sommige olievelden en over de verdeling van de 36 miljard dollar belopende nationale schuld.

Volgens het vredesverdrag van 2005 hadden de grenzen binnen zes maanden afgebakend moeten zijn. Vandaag bestaat over vijf gebieden nog onenigheid. In de grensgebieden wonen veelal nomaden die zijn gebaat bij ‘zachte grenzen’ om periodiek met de regens zuidwaarts te kunnen trekken.

De afgelopen maanden versterkten het noordelijke leger en de strijdkrachten van het zuiden hun posities langs de grenzen. Ze kunnen gemakkelijk betrokken raken bij plaatselijk conflicten over de afbakening. In het olierijke gebied Abyei, dat in een apart referendum beslist of het zich bij Noord- of Zuid-Soedan aansluit, hebben zich volgens onbevestigde berichten 75.000 noordelijke nomaden gevestigd om zich te laten meetellen bij de volkspeiling.

Zuid-Soedan is een van de meest onherbergzame gebieden ter wereld. Om zonder noemenswaardige infrastructuur een referendum te houden is een hels karwei. Ruim drie maanden vóór het referendum zijn er nog nauwelijks voorbereidingen getroffen. De referendumcommissie kon maandenlang niet functioneren doordat het noorden een noordelijke voorzitter eiste. Kiezers zijn nog niet geregistreerd. De Zuid-Soedanese autoriteiten willen anderhalf miljoen Zuid-Soedanezen die in het noorden of elders in Afrika leven, laten overkomen om te stemmen. Het lijkt vrijwel onmogelijk op tijd alles in orde te krijgen.

Noord en zuid raken in het eindspel steeds meer verwikkeld in gevaarlijke woede-uitbarstingen. De noordelijke minister Awad Ahmed al-Jaz noemde afscheiding „onder geen enkele omstandigheid mogelijk”. Voor het zuidelijke SPLA staat opschorting van het referendum gelijk aan sabotage van het referendum. „De NCP wil geen referendum houden”, waarschuwde SPLA-secretaris-generaal Pagan Amum onlangs. „Als de NCP doorgaat met haar vertragingstactieken, zal het zuidelijke parlement zonder de NCP het referendum organiseren.” De zuidelijke politicus John Duku ging nog een stapje verder en suggereerde dat het zuidelijke parlement eenzijdig de onafhankelijkheid uitroept bij uitstel van het referendum.

Dat is precies wat regionale en wereldleiders willen voorkomen. De splitsing van Soedan moet op legale wijze geschieden, zonder controverses. Een eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring, of een omstreden referendum, geeft het noorden een excuus onafhankelijkheid van het zuiden af te wijzen en de oorlog te hervatten.