Zuma laat eindelijk zien wie de baas is

Hij was als verlosser binnengehaald, maar verspeelde binnen het ANC veel krediet. In zijn ‘troonrede’ gaf Jacob Zuma gisteren iedereen er van langs en redde het vege lijf.

Steeds dieper zakt Julius Malema weg in zijn stoel. Als de zaal met ANC-leden joelt, houdt de voorman van de jongerenafdeling zijn armen over elkaar. „Jongeren moeten ouderen gehoorzamen”, heeft president Jacob Zuma dan net gezegd. En de jeugdliga, waar zich volgens Zuma „onacceptabele” incidenten hebben voorgedaan, is net als alle andere ANC-organen onderworpen aan de partijdiscipline. Boos en zonder enig commentaar beent Malema, de man die ooit zei voor Zuma „te zullen doden”, na de openingstoespraak van de ANC-top de zaal uit.

In Zuma’s anderhalf uur durende ‘politiek verslag’, een soort vijfjaarlijkse troonrede over de staat van de partij die Zuid-Afrika sinds 1994 leidt, krijgt maandag niet alleen Malema ervan langs. ANC-bestuurders die stemmen kopen om hun eigen belangen door te drukken liggen ook onder vuur. Evenals de aan het ANC verbonden vakbonden die de ambtenarenstaking van de afgelopen maand met geweld tegen stakingsbrekers zo uit de hand lieten lopen.

Zuma vraagt de partij om „meer revolutionaire discipline” om te voorkomen dat het ANC zoals veel andere voormalige bevrijdingsbewegingen in Afrika ten prooi valt aan „opportunistische tendensen”. „De president”, zegt een afgevaardigde uit de Vrijstaat-provincie tijdens de in drie immense tenten geserveerde lunch, „heeft laten zien wie de baas is”.

En dat werd tijd. Zuma, die het ANC sinds 2007 leidt en vorig jaar mei president van Zuid-Afrika werd, wil liefst iedereen te vriend houden, maar is juist daardoor zijn beste vrienden kwijtgeraakt. Als president zonder opvattingen dreigde hij vleugellam te worden.

Nog maar drie jaar terug werd hij binnengehaald als de verlosser. Na de koele en niet altijd even goed te volgen Thabo Mbeki zou Zuma, de „man van het volk”, de noden van de achtergebleven Zuid-Afrikanen beter begrijpen, verwachtten de vakbonden, de communisten en de ANC-jongeren die hem op een chaotische conferentie in de stad Polokwane aan de macht hielpen.

Maar nu is het geduld alweer op. Zuma’s privéleven werd in januari voorpaginanieuws toen bleek dat hij een buitenechtelijk kind had verwekt. Kort daarna aarzelde hij op te treden tegen de ogenschijnlijk steeds invloedrijker Malema na diens aanval op witte boeren. En meteen na het succesvolle wereldkampioenschap voetbal, afgelopen zomer, werd de Zuid-Afrikaanse droom ruw verstoord door ontwrichtende stakingen waar de overheid geen antwoord op had. De president zelf was in China.

Deze week vecht Zuma voor zijn politieke toekomst. En die van het ANC dat, getuige zijn eigen voordracht, in diepe crisis verkeert. Afgevaardigden van alle ANC-afdelingen, de vakbonden en de communistische partij confereren bij de National General Council in Durban een week lang over wat sinds ‘Polokwane’ bereikt is.

Formeel gaat het over wetgeving om de media aan banden te leggen, over het plan van de vakbeweging en de jeugdliga om met radicaler economisch beleid, zoals nationalisatie van de mijnen, de toenemende armoede aan te pakken en over een strategie om ondanks lokaal protest tegen het ANC volgend jaar de gemeenteraadsverkiezingen te winnen. Maar achter de schermen is ook alweer discussie over wie de partij, en daarmee het land, moet leiden.

De linkervleugel van het ANC wil iets terug zien voor de steun aan Zuma in 2007. Niet eerder was vakbondskoepel Cosatu, die met het ANC samenwerkt, zo open in zijn kritiek op wat voorman Zwelinzima Vavi de „corrupte politieke elite” noemt.

Door politici die met schimmige netwerken van bedrijven tijdens hun regeerperiode ook geld verdienen door overheidscontracten is het land volgens Vavi op weg een „roofstaat” te worden. Vooral een recente deal die een zoon van Zuma multimiljonair maakte, is de vakbond in het verkeerde keelgat geschoten. ANC-jongerenleider Malema – die zelf ook van overheidsdeals geprofiteerd heeft – sloot zich verrassend bij de kritiek aan.

Maar terwijl Vavi op veel steun kan rekenen, blijkt Malema bij het partijkader minder populair dan de media een jaar lang geloofd hebben. Het applaus is tijdens de toespraak van Zuma geen moment zo luid als tijdens zijn schimpscheuten richting de jongerenleider. De president zonder mening sprak zich voor het eerst in lange tijd krachtig uit en redde daarmee voorlopig het vege lijf.

Onder langdurig gezang en het roepen van strijdkreten druppelen de ongeveer drieduizend ‘kameraad-afgevaardigden’ de congreshal uit. Om een publicitair fiasco als in Polokwane te voorkomen, vindt de rest van de conferentie deze week plaats achter gesloten deuren. Net buiten het congrescentrum vangt Winnie Madikizela-Mandela de door journalisten belaagde Malema op. „Zo praten ouders tegen hun kinderen”, zegt ze vergoelijkend, terwijl ze een arm om zijn nek legt. Verongelijkt buigt de jongerenleider het hoofd.