Uiterst rechts polariseert Zweden

„De problemen beginnen bij de immigranten”, zegt de leider van de Zweden-Democraten, een uiterst rechtse partij die voor het eerst de kiesdrempel heeft gehaald.

Een paar duizend Zweden verzamelden zich gisteren in het centrum van Stockholm om te demonstreren tegen de Zweden-Democraten, de uiterst rechtse partij die bij de verkiezingen van zondag voor het eerst de kiesdrempel van 4 procent heeft gehaald. Ook in Göteborg gingen mensen de straat op. De demonstranten voerden spandoeken mee met teksten als ‘Geen racisten in het parlement’. Want, zoals het dagblad Expressen gisteren in een commentaar schreef: „De krachten der duisternis hebben nu ook de Zweedse democratie in gijzeling genomen.”

De Zweden lijken verrast door de winst van de Zweden-Democraten (SD). Maar volgens Svend Dahl, politiek analist aan de Universiteit van Stockholm, hebben de gevestigde partijen de opkomst van de SD voornamelijk aan zichzelf te danken. „Ze hadden het thema immigratie moeten aankaarten, moeten uitleggen waarom zij een liberaal vreemdelingenbeleid voorstaan”, zegt hij in een telefonisch interview. „De campagne ging wel over de vraag wat er gebeurt als de SD de kiesdrempel haalt, maar men vroeg zich niet af: Waar komt het onbehagen vandaan? Wat hebben wij verkeerd gedaan? Zijn er misschien toch immigratieproblemen?”

Die problemen zijn er wel degelijk, zegt politicoloog Göran Bostedt, alleen niet zo als ze door de SD worden geschetst. „Het grootste probleem is dat immigranten geen gelijke kansen krijgen. Kijk naar de hoge werkloosheid onder immigranten. En aan werkloosheid is natuurlijk criminaliteit gekoppeld.”

Van de ongeveer 9,3 miljoen inwoners in Zweden komt zo’n 14 procent van buiten het land. Veruit de meesten zijn afkomstig uit de buurlanden Finland en Denemarken en zijn dan ook nauwelijks herkenbaar als buitenlander. Daarnaast zijn er veel mensen uit voormalig Joegoslavië, en verder relatief grote groepen uit Irak, Iran en Polen.

De SD richt haar kritiek vooral op moslims. De partij legt een direct verband tussen hun aanwezigheid en de wat zij ziet als belangrijkste problemen: toenemende criminaliteit en de teloorgang van de verzorgingsstaat. In een omstreden en door sommige omroepen geweigerd reclamespotje van de partij wordt een bejaarde vrouw die op weg is naar een uitkeringsinstantie ingehaald door een groep vrouwen in boerka.

„De problemen in Zweden beginnen bij de immigranten”, zei partijleider Jimmie Åkesson tijdens de verkiezingscampagne in een radiodebat. Als de stroom buitenlanders gestopt zou worden, voegde hij eraan toe, komt er als vanzelf een einde aan verkrachtingen en geweld.

Critici wijzen op de neonazistische oorsprong van de partij. Ze schilderen partijleider Jimmie Åkesson (31) af als een wolf in schaapskleren. Hij werd in 1995 lid van de partij en is sinds 2005 partijleider. Åkesson heeft de partij omgevormd, samen met een groepje gelijkgezinden die eind jaren negentig studeerden aan de universiteit van Lund. Racistische passages zijn geschrapt uit het partijprogramma, jongeren in bomberjacks en skinheads worden geweerd op partijbijeenkomsten, de Hitlergroet is er tegenwoordig uit den boze.

De 31-jarige Åkesson zelf ziet er uit als een carrièrejongen, met een net kapsel, in een keurig pak met stropdas en een designbrilletje. In zijn publieke optreden is hij altijd gematigd. Zelfs na de historische overwinning van gisteren reageerde hij bescheiden. „Ik voel ook een zekere nederigheid”, zei hij tegen een journalist, terwijl op de achtergrond zijn aanhangers juichten.

Die aanhang bestaat volgens Henrik Oscarsson, professor politicologie aan de Universiteit van Göteborg, vooral uit zogeheten angry young men. Blanke, laagopgeleide jonge mannen, vaak zonder werk. „Ze zijn gefrustreerd, voelen zich vervreemd van de samenleving en achtergelaten in de provincie”, zegt Oscarsson per telefoon. „Objectief bezien hebben ze het helemaal niet slecht. Maar ze hebben het vertrouwen in politici verloren. De een denkt dat het zakkenvullers zijn, de ander dat ze allemaal hetzelfde zijn. Een stem op de SD is een proteststem tegen de gevestigde orde.”

Uit een onderzoek van Oscarsson blijkt dat Zweden laatste tijd juist toleranter is geworden. „Er is duidelijk sprake van polarisatie: een kleine groep kiezers loopt een heel andere kant op”, zegt Oscarsson. Hij is ervan overtuigd dat die groep zal groeien. „De SD is gekomen om te blijven.”