Lastercampagne tegen machtigste man van Moskou

Via een campagne op de staatstelevisie probeert het Kremlin van de al jaren omstreden Joeri Loezjkov af te komen. De burgervader van Moskou wil een veilige aftocht afdwingen.

Joeri Loezjkov viert vandaag zijn 74ste verjaardag maar waarschijnlijk is het zijn laatste als oppermachtige burgemeester van Moskou. Want het Kremlin wil van hem af en is een lastercampagne op de staatstelevisie tegen hem gestart. Die methode is veelzeggend, want Loezjkov laat zich niet zomaar wegsturen. Hij kent genoeg geheimen die hij tegen zijn belagers kan gebruiken.

Sommige waarnemers, zoals Loezjkovs voorganger Gavril Popov, menen dat de machtsstrijd juist nu wordt gevoerd, omdat in oktober lokale verkiezingen worden gehouden en het Kremlin de aandacht wil afleiden van haar falen om de bosbranden van afgelopen zomer effectief te bestrijden, waardoor duizenden Russen dakloos raakten. Loezjkov, die na Poetin en Medvedev de belangrijkste politicus van het land is, zou als zondebok moeten dienen omdat hij in de dagen dat zijn stad in een verstikkende rookwalm was gehuld, in het buitenland vertoefde.

Maar in werkelijkheid wil het Kremlin Loezjkov al veel langer kwijt. „De campagne tegen Loezjkov begon toen Poetin opstapte als president”, zegt Aleksej Moechin, directeur van denktank Centrum voor Politieke Informatie. „Wat je nu ziet zijn slechts de laatste stuiptrekkingen van een operatie waarbij oude, machtige gouverneurs en burgemeesters door de president worden vervangen door jonge, loyale bestuurders.’’

Opvallend is dat het Kremlin niet openlijk over het lot van de burgemeester beschikt, maar het vuile werk door de staatstelevisie laat opknappen. Die zendt sinds vorig weekend de ene na de andere ranzige documentaire uit waarin Loezjkov, zonder concreet bewijs, van grootschalige corruptie wordt beschuldigd. Ook zou hij zijn echtgenote Jelena Batoerina – met een vermogen van 1 miljard dollar de rijkste vrouw van Rusland – hebben bevoordeeld door haar bedrijf Inteko bijna alle belangrijke bouwopdrachten in Moskou toe te schuiven. „Die vage beschuldigingen zijn onderdeel van het spel”, zegt Moechin. „Loezjkov zegt niet openlijk door wie hij wordt aangevallen en in ruil daarvoor voert het Kremlin geen concreet bewijs aan. Tegelijkertijd wordt er onderhandeld over de voorwaarden waarop hij moet opstappen.”

Ook politicoloog Masja Lipman van het Carnegie Centrum Moskou meent dat het Kremlin Loezjkov een veilige aftocht wil geven. „Formeel kan Medvedev hem ontslaan, maar zo werkt de praktijk in Rusland niet. Er moet wederzijdse instemming zijn. Loezjkov beheert grote geldstromen. Als je wilt dat hij vertrekt zonder dat er op dat gebied chaos ontstaat, kun je hem er niet zomaar uitgooien.”

Als burgemeester heeft Loezjkov zijn stad de afgelopen achttien jaar genadeloos gemoderniseerd. Wolkenkrabbers en gigantische winkelcentra schoten als paddestoelen uit de grond. Historisch erfgoed werd daarvoor op grote schaal verwoest. Moskou veranderde dankzij hem in een Russische variant van Gotham City, waar alles om geld draait en corruptie een bestuurlijk middel van de schatrijke politieke elite is.

In de documentaires wordt het allemaal gezegd, maar op zich is het niets nieuws. Want sinds Loezjkov in 1992 aan de macht kwam, regent het dergelijke beschuldigingen. Altijd kwamen die van de zijde van oppositiepolitici als Boris Nemtsov, die vorig jaar nog een brochure over Loezjkovs wanpraktijken publiceerde en aansluitend voor het gerecht werd gedaagd. De ironie wil dat juist die brochure nu door het Kremlin wordt gebruikt om de burgemeester te vloeren.

De televisiecampagne begon nadat Loezjkov op 7 september in een krantenartikel het besluit van Medvedev kritiseerde om de aanleg van een snelweg naar Sint-Petersburg door het Chimki-bos tijdelijk stil te leggen om onderzoek te doen naar een alternatieve route. Premier Poetin had die aanleg gelast. Een van de alternatieven loopt over land van Batoerina, die daar geen snelweg wil. „In dat artikel beweert Loezjkov dat er een conflict tussen Poetin en Medvedev is en dat hijzelf daarin aan de kant van Poetin staat”, zegt Lipman. „Met die openbaring heeft hij een grens overschreden. Want hoe de betrekkingen tussen premier en president ook zijn, vaststaat dat ze een prima zakelijke relatie hebben. En daarom staan ze niet toe dat iemand uit de politieke elite zo’n bewering doet. Die campagne is dus in de eerste plaats een reactie op Loezjkovs eigen insinuaties, want dat het Kremlin van hem af wil, weten we al jaren.”

De machtsstrijd tussen het Kremlin en Loezjkov benadrukt volgens Lipman ook de politieke zwakte van president Medvedev. „Dat hij Loezjkov tot nu toe niet heeft kunnen ontslaan wijst erop dat hij niet genoeg macht heeft. Het is dat Poetin nog geen besluit over Loezjkovs toekomst heeft genomen, want anders was hij allang weggeweest. Poetins politieke gewicht is door de affaire alleen maar toegenomen.”

Loezjkov zelf blijft dus nog even bungelen. In die tijd moet hij ervoor zorgen dat hij en zijn vrouw er zo goed mogelijk vanaf komen. Dat hij juridische immuniteit verwerft, is het belangrijkst, ook voor het Kremlin. „Als Loezjkov voor de rechter komt, levert dat een politiek schandaal op”, zegt Jevgeni Mintsjenko, directeur van het Internationaal Instituut voor Politieke Expertise. „Hij is tenslotte een van de oprichters van regeringspartij Verenigd Rusland. Als zo iemand in de gevangenis belandt tast dat het hele politieke systeem aan.” Het verjaardagsfeestje van vandaag zal waarschijnlijk dus grotendeels aan telefonische onderhandelingen met het Kremlin zijn gewijd.