Eén kleine botsing en daar is de haat

Het ging zo goed tussen China en Japan, maar de ‘warme lente’ is voorbij.

Het conflict gaat vooral om de macht in de regio.

China heeft alle ministeriële en provinciale contacten met Japan verbroken uit protest tegen het verlengde arrest van een Chinese visserskapitein. Die werd twee weken geleden samen met zijn bemanning gearresteerd bij een omstreden eilandengroep in de Oost-Chinese Zee. „Japan heeft de Sino-Japanse relaties ernstig geschaad door kapitein Zhan Qixiong niet onmiddellijk en onvoorwaardelijk vrij te laten”, aldus het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken.

Wat twee weken geleden begon als een klein incident op open zee – een botsing tussen een Chinese trawler en twee boten van de Japanse kustwacht – is uitgegroeid tot een hoogoplopend politiek conflict tussen twee landen die tot de meest succesvolle economieën van de wereld worden gerekend. Daarbij gaat het niet alleen meer om de vrijlating van de kapitein, wiens bemanning vorige week werd vrijgelaten, maar om de zeggenschap over de eilanden die door China de Diaoyutai worden genoemd en door Japan de Senkaku-eilanden.

Heftige verbale Chinese protesten en enkele demonstraties in grote steden leidden er zondag niet toe dat de kapitein werd vrijgelaten waardoor het incident afgesloten zou kunnen worden. Het besluit van de rechtbank op het Japanse Okinawa om de detentie met nog eens tien dagen te verlengen, leidde onmiddellijk tot een ongekend felle Chinese reactie.

Ministerieel overleg over nieuwe luchtverbindingen en kolentransporten werden opgeschort. Ook de voorbereiding van de jaarlijkse top van regeringsleiders van de APEC, de organisatie voor economische samenwerking in Oost-Azië, in november in Japan, is stopgezet.

Volgens de nieuwe Japanse minister van Buitenlandse Zaken Seji Maehara, een hardliner die China in 2005 al een „bedreiging” noemde, is de gang van zaken juridisch gezien volkomen in orde. Volgens hem bevond de Chinese visserstrawler zich in een zeegebied „dat een integraal deel uitmaakt van het Japanse territorium”.

De „warme lente” (president Hu Jintao tijdens een bezoek aan Tokio) in de Chinese-Japanse relaties is opeens omgeslagen in een vroege winterstorm. Chinese en Japanse media, historici en politieke wetenschappers spreken over het ernstigste politiek-diplomatieke conflict sinds 2003. In dat jaar schortte China ministeriële defensiecontacten op omdat de toenmalige Japanse premier Koizumi een tempel bezocht waar Japanse oorlogsmisdadigers worden herdacht. Het duurde drie jaar voordat de verhoudingen weer genormaliseerd waren.

Hoewel China en Japan nauwe economische en politieke banden onderhouden, zijn anti-Japanse gevoelens in China diepgeworteld. De herinneringen aan de oorlogsmisdaden tijdens de Japanse bezetting van China spelen nog altijd een belangrijke rol in het denken van vooral ouderen, onder wie de zittende partijleiders.

Zowel in China als Japan wordt het conflict ook geplaatst in de veranderende verhoudingen in het Verre Oosten. De machtsbalans in het Verre Oosten is in hoog tempo aan het verschuiven van het door de Verenigde Staten gesteunde Japan naar China, is de algemene teneur van de verklaringen ook in China zelf.

De territoriale disputen zijn volgens kenners in Tokio voor China van existentieel belang. „Het nationalisme is daar veel sterker dan in Japan en veel Chinezen vinden dat hun land geen compromissen moet sluiten”, zei hoogleraar en China-expert Akio Takahara onlangs tegen de Japan Times.

Maar het conflict heeft ook een Japanse kant. In Tokio heerst wrevel over de Chinese expansie in de wereld. China heeft Japan ingehaald als tweede economie ter wereld en neemt in snel tempo Japanse bedrijven over. Het steekt Japan dat de Chinezen de prijs van de yen opdrijven door grootscheeps in Japanse staatsobligaties te investeren, terwijl de Chinezen hun financiële markten gesloten houden. Juist die dure yen staat economisch herstel van Japan in de weg waardoor het relatief nog meer terrein verliest ten opzichte van China.

Experts wijten het conflict ook aan de weinig consequente Chinapolitiek binnen de regerende Democratische Partij van Japan (DPJ). Terwijl de DPJ zich onder premier Yukio Hatoyama leek af te wenden van bondgenoot Amerika ten faveure van een ‘Oost-Aziatische gemeenschap’, haalt de nieuwe regeringsleider Naoto Kan de banden met de VS juist weer aan.

Uiteindelijk zal het conflict wel weer worden gesust. Maar voor Japan is dat kennelijk nog te vroeg. De Japanse minister Maehara zei het vrijdag bij zijn aantreden nog eens duidelijk: „Er bestaat helemaal geen territoriaal dispuut in het zeegebied. De eilanden zijn van ons.”