As tot as, stof tot forumtopic

Rouwsites bieden de mogelijkheid je eigen, unieke uitvaart te ontwerpen.

Arjen van Veelen vindt zo’n ik-exit afleiden van wat de levenden te zeggen hebben.

Mag ik na mijn dood s.v.p. begraven worden naast keizer Marcus Aurelius? Hij ligt op findagrave.com, een oude digitale begraafplaats (sinds 1995). Er rusten hier ongeveer vijftig miljoen zielen, bekend, onbekend, oud, jong, mens, dier – ieder met een profiel zoals op Facebook.

Bij het graf van Marcus Aurelius (26 april 121 - 17 maart 180) hebben vierenvijftig bezoekers een condoleance gekrabbeld. Zoals: ‘To a great visionary! RIP sir!!!!!!!’. Iemand plaatste een flashanimatie met de tekst ‘your spirit is free’. Onderaan de pagina is er gelegenheid tot stemmen: hoe beroemd was deze dode? De Romeinse keizer heeft een rating van 4,6 uit 5.

Zoals veel rouwsites is Findagrave.com een soort Père-Lachaise met advertenties. Op het profiel van de keizer vind je bijvoorbeeld een linkje naar een boekwinkel: Search Amazon for Marcus Aurelius. Klik het aan, en de eerste treffer is Meditations, by Marcus Aurelius ($8.95). Dat is een bundeltje notities die de keizer schreef in de coulissen van zijn succesvolle veldtochten tegen de Germanen.

Het leven is zo fragiel als krantenpapier, vond de keizer. En streven naar roem is bij voorbaat vergeefs. ‘Nog even’, zegt hij ergens tegen zichzelf, ‘en je bent alleen nog maar stof en botten, een naam, of zelfs dat niet eens: een naam is niet meer dan een loze klank, echo; en wat we tijdens ons leven belangrijk vinden is ijdel, vergankelijk en nietig.’

Wil ik straks naast de keizer liggen? Die kwestie is – fingers crossed – wat prematuur, maar de laatste tijd moet ik vaak peinzen over hoe ik mijn dood wil regisseren. Dat komt door een billboard op het station waar ik iedere ochtend met een beker koffie op mijn boemeltje wacht. Het is een poster met enkel tekst:

JE EIGEN UITVAART. JE MOET ER TOCH NIET AAN DENKEN.

Commercials voor de dood – ze lezen als de aansporing ‘sterf’. Maar er valt geen speld tussen te krijgen. Het is zo ontsnappingsclausuleloos:

De dood.

Toch niet.

Toch wel.

Gelukkig staat er ook op de poster dat ik mijn ‘uitvaartwensenformulier’ kan vinden op Yarden.nl. Inderdaad vind je op die site volop ‘ideeën voor een unieke uitvaart’. Zoals de ‘Bourgondische uitvaart’, met na afloop je as in een urn die er uit ziet als een lavalamp. Andere tip: de rouwcaravan. Als kamperen je passie was.

Ook op Monuta.nl (‘de uitvaartinspirator’) bepaal je zelf hoe je herinnerd wilt worden. Je kunt hier de test doen welk ‘uitvaarttype’ je bent, zodat je afscheid neemt, ‘puur, zoals jij was’. Immers: ‘de regie van je uitvaart begint nu.’

Dat is inderdaad de nieuwe traditie: dat je al tijdens je leven je uitvaart ontwerpt. Wellicht is dat progressie vergeleken met de kille standaard-exits van voorheen, of met strakke, religieuze protocollen, maar mij bekruipt soms heimwee naar eenvoud. De enige rite de passage is nu: zoek het zelf maar uit en wees a.u.b. creatief.

Is het de tijdgeest? We kijken live naar begrafenissen van mensen die we niet kenden. In programma’s als Doodgewoon, Ik Mis Je, Troostplek zien we – chips en cola bij de hand – rouw van vreemden. Elke dag lijkt Allerzielen. In de reclameblokken vertellen gewone mensen over hun eigen unieke exit. Gemma wil haar as de kosmos inschieten.

In die sfeer passen wellicht ook de digitale begraafplaatsen. In Nederland kun je bijvoorbeeld terecht bij Respectance.nl, Condoleance.nl, Mensenlinq.nl of Dodenzijnnietstil.nl. Sommige van die sites zijn sjofel, andere piëteitsvol. Ze hebben hun functie: op de profielen van bijvoorbeeld Anton Geesink of Hans Dijkstal lees je respectvolle, dankbare herinneringen.

Het zijn niet altijd stille plaatsen. Soms wordt er geflyerd. Ook op de wat rustiger site Mensenlinq kom je Google Ads tegen (bijvoorbeeld deze: ‘11 kilo kwijt in 2 weken. Het is tijd voor je allerlaatste dieet: het mentale dieetplan!’). En rouwberichten hebben er hun reaguurders (Op findagrave.com: ‘BESTE PIM DE LINKSE SCHREEUWERS HEBBEN WEER MOED GEVAT. WIJ MISSEN JE HÉÉL ERG’). De site Condoleance.nl biedt een sms-service aan voor wie het direct wil weten als een BN’er overlijdt (sms CONDO AAN naar 3010). Op Respectance.nl, een wat kitscherig schimmenrijk, kreeg Tanja, de celebrity-hippo uit Artis (2 juni 1960 – 25 december 2009) bijna tweehonderd condoleances, meer dan menig mens.

‘We leven in een tijd waarin mensen steeds vaker hun fifteen minutes of fame claimen’, zei de oprichter van Condoleance.nl deze maand tegen De Telegraaf. ‘We willen privézaken met de buitenwereld delen.’

Willen we dat inderdaad? Wijlen schrijver Boudewijn Büch wilde het niet. Hij hekelde ooit het ‘carnaval der rouwenden’: het publieke feestgedruis rond de dood. ‘Ik weet niet hoe ik het noemen moet’, schreef Büch, ‘maar het lijkt soms wel alsof de dood tegenwoordig gevierd moet worden’. Zelf heb ik niet zo veel tegen dat vieren an sich – niets mis met de vrolijke, blote dood uit warmere culturen dan de onze. Wat ik niet wil: dat ik mijn eigen eindfeestje moet ontwerpen. Ik hoef geen over-mijn-graf reputatiemanagement; geen creativiteit, geen ik-exit; ik hoef geen uitvaart als een Zomergasten-uitzending.

De creativiteit die de uitvaartbranche me aanbiedt, is trouwens beperkt. De Monuta-site lijkt eerder op een Ikea-ideeënboek voor de dood, met als Billy een kist van spaanplaat en eikenfineer (nummer één van de top-10 van ‘veel gekozen kisten’).

Maar stel dat ik wel onbelemmerd creatief kon zijn – dan nog. Die oude rituelen hadden een functie: ze waren bedoeld om houvast te bieden in tijden van verlammende rouw. De nieuwe rituelen leiden eerder af. Hoe meer rouwcaravans, rouwclowns en rouwkoeien (u vraagt, wij draaien), hoe minder ruimte voor de herinneringen in de hoofden van de mensen.

De essentie lijkt me wie er aan het woord komt op je uitvaart. De nieuwe traditie schrijft voor: jijzelf. Maar ik geef liever de microfoon aan degenen die nog leven. De cake mag droog zijn, de koffie lauw, de cd van Mozarts requiem mag desnoods haperen – ik wil vooral verhalen horen.

‘Bepaal zelf hoe je herinnerd wilt worden’, zegt Monuta. Marcus Aurelius stelt: dat kun je niet. Nog even en je bent alleen nog maar een naam, een forumtopicje en al snel zelfs dat niet meer.

De succeskeizer – die roem nonsens vond – werd na zijn dood direct goddelijk verklaard. Hij kreeg een mausoleum in Rome. Nog altijd prijkt zijn beeltenis op Italiaanse euromuntjes van vijftig cent. Zo had Marcus het misschien niet gewild. Maar dat doet er niet toe. Het is wat de nabestaanden willen.

Men zegt: het leven is een film. Hoe eindigt je film? Niet met een samenvatting waarin de regisseur zelf in beeld komt en uit de doeken doet waarom de film zo goed was – dat hebben we net al gezien. Een goede film eindigt in een fluisterstille bioscoop. Muziek. Aftiteling. THE END. Buiten uren napraten.

Mijn uitvaarttype? Simpel. Stof tot stof. As tot as. Puur, zoals je was.

Maar dat is heel persoonlijk.

Arjen van Veelen is essayist. Deze zomer verscheen zijn debuut Over rusteloosheid (Uitgeverij Augustus).