een kurk in de fitting

Jane Brox Brilliant. The Evolution of Artificial Light. Houghton Mifflin Harcourt, € 22,99

Toen in het begin van de negentiende eeuw in de Londense parlementsgebouwen gasverlichting werd aangelegd, moesten de gasfitters de leidingen zo’n tien centimeter van de muren monteren, want aangenomen werd dat die buizen waaruit vlammen sproeiden ook zelf heet waren. En toen een eeuw later het Amerikaanse platteland werd geëlektrificeerd, duwden sommige boeren voor de zekerheid een kurk in de lege lampfitting als het licht werd uitgeschakeld. De elektriciteit zou er anders maar uitstromen.

Met dergelijke details maakt de Amerikaanse historica Jane Brox in haar schitterende boek Brilliant invoelbaar wat de introductie van verschillende vormen van kunstlicht voor de mensheid heeft betekend. Ze begint in Lascaux, waar de grotschilderingen 17.000 jaar geleden werden aangebracht bij het licht van stenen lampjes met dierlijk vet. Ze eindigt bij de spaarlamp en de ledlamp, en daarvóór worden de kaars, de olielamp, de gaslamp, de booglamp en de gloeilamp behandeld. Meer dan een technische geschiedenis is haar boek het verhaal van de sociale en culturele veranderingen waartoe de verschillende vormen van kunstlicht leidden. Hoe kunstlicht de dag verlengde, waardoor ambachtslieden ook in de winter konden doorwerken en scholieren ’s avonds hun huiswerk konden maken. De steden veranderden van plekken waar het in de duisternis niet pluis was en waar een avondklok gold in de helverlichte uitgaanscentra van nu. In de mijnen behielpen de mijnwerkers zich uit angst voor explosies met dode vis, die enigszins fluoresceerde, of met een schijf die tegen een vuursteen draaide. De uitvinding van de veiligheidslamp en later het elektrisch licht veranderden dat allemaal.

De grote verdienste van Brilliant is de evocatieve kracht en de onnadrukkelijke verteltrant van de schrijfster. Brox laat de details spreken en maakt tegelijkertijd de grote structuurveranderingen zichtbaar: de aanleg van gas- en later elektriciteitsnetten, de veranderingen in het werkritme, de teloorgang van het nachtelijk duister. Een prachtig boek, dat maar één tekortkoming heeft: zo nu en dan zou je graag een verhelderende tekening zien van een Argand-lamp, een vuursteenmolen of een andere exotische lichtbron.