Zweedse strijd om het midden

De centrum-rechtse regering in Zweden hoopt zondag herkozen te worden. Zonder de verzorgingsstaat openlijk ter discussie te stellen bezuinigde ze wel.

Het is zo stil in het winkelcentrum van Rinkeby, een woonwijk in het noordwesten van Stockholm, dat de eigenaar van de meubelzaak de hele dag koffie kan drinken bij de schone verkoopster van gekleurd nephaar in de boetiek een paar deuren verderop. Kapsalon Dina krijgt vanmiddag welgeteld één klant. De buurman, baas van ‘Indische en Arabische muziek en films’, heeft de rolluiken voorgoed gesloten.

„Dit is exemplarisch voor wat de centrum-rechtse regering met Zweden doet”, zegt Carlos Alfaro Aldana. De zeventigjarige Zweed van Guatemalteekse komaf deelt bij het winkelcentrum folders uit voor de Milieupartij. Dit is het hart van een zwarte buurt. Eén op de tien bewoners is autochtoon. De werkloosheid is hier hoog, maar de sociale cohesie was er altijd groot, zegt Alfaro Aldana. Tot de lokale overheid zich terugtrok.

Het centrum-rechtse gemeentebestuur verkocht het winkelcentrum aan een commercieel bedrijf. De huren zijn sindsdien verdubbeld. En de aanloop slonk sinds het stadsdeelkantoor, het politiebureau, het postkantoor en de sociale dienst uit de buurt verdwenen. Winkeliers gaan een voor een kopje onder. Als de centrum-rechtse coalitie zondag de landelijke parlementsverkiezingen wint, zegt Alfaro Aldana, luidt dat het faillissement van heel Zweden in.

Mogelijk nog meer dan met het koningshuis, Ikea, meren of bossen identificeren Zweden zich met de verzorgingsstaat. Zo verhalen ze glimlachend van de belastingsaanslag van 102 procent die de beroemde schrijfster Astrid Lind-gren eens ontving en claimen Zweedse mannen trots een half jaar vaderschapsverlof. En toch lijkt het erop dat de Zweden zondag de centrum-rechtse regering, die de afgelopen vier jaar juist aan de fundamenten van dat sociale stelsel kwam, opnieuw het regeringsmandaat zullen verlenen.

Een tweede zege op rij van de Alliantie – zoals het verbond van de ‘Moderaten’, de Centrumpartij, de christen-democraten en de Volkspartij wordt genoemd – is nieuw voor Zweden, waar de sociaal-democratische partij tussen 1932 en 2006 bijna onafgebroken de kabinetten domineerde. Bovendien is de huidige regering verantwoordelijk voor een reeks impopulaire hervormingen. Ze verlaagde de werkloosheidsuitkeringen, zette een limiet op ziekteverlof, stuurde zelfs terminale kankerpatiënten naar het arbeidsbureau – hetgeen tot fel protest leidde. En ondanks die pijnlijke ingrepen steeg het werkloosheidscijfer tijdens deze regeerperiode van 6,5 procent in 2006 tot 8 procent dit jaar.

Niettemin staat de Zweedse economie er heel behoorlijk voor, gelet op de economische crisis. Anders Borg, de flamboyante minister van Financiën – paardenstaart en oorbel – wist de Zweedse arbeidsplaatsen bij de verkoop van Volvo en Saab goeddeels te behouden, hield de staatsfinanciën op orde en wist dat in de aanloop naar de verkiezingen handig uit te venten. Daarbij verlaagde de regering de inkomstenbelasting. Wel vier keer. Als de Alliantie straks wint, gaan de belastingen een vijfde maal omlaag. Daar blijken zelfs de Zweden niet ongevoelig voor.

De verkiezingscampagnes gaan de laatste weken vrijwel uitsluitend over banen en belastingen. En hoe vaker het over economie gaat, hoe meer de Alliantie profiteert. Temeer daar de centrum-rechtse coalitie zich bedient van een uitgekiende retoriek. Premier Fredrik Reinfeldt, lijsttrekker van de Moderaten, spreekt telkens over de ‘puzzel des levens’ waarmee hij begrip toont voor de werknemer die schippert tussen baan en gezin, tussen rekeningen en het hockeyveld. Hij appelleert expliciet aan een groep die politici door alle zorgen om de zwakkeren in de samenleving bijna waren vergeten: de werkende middenklasse.

Tegelijk flirt Reinfeldt met de linkerzijde van het electoraat, door zijn partij consequent ‘de enige echte arbeiderspartij’ en de partij ‘voor normale mensen’ te noemen. De Alliantie heeft voor het eerst gezegd dat ze de verzorgingsstaat in grote lijnen wil behouden. Betaald ouderschapsverlof (ruim een jaar per kind per stel) blijft onaangetast. Artsenbezoek blijft nagenoeg gratis, kinderopvang zwaar gesubsidieerd. En de belasting blijft onverminderd hoog. Bij een bruto salaris van 100 euro betaalt de werkgever nog altijd zo’n 140 euro en ontvangt de werknemer ongeveer 70 euro. Door het sociale stelsel niet direct ter discussie te stellen, trachten de moderaten de sociaal-democraten hun bestaansrecht te ontnemen.

In hun poging het electorale midden terug te winnen, beloven de sociaal-democraten bij winst niet alle belastingverlagingen terug te draaien, en zelfs een belastingverlaging (voor gepensioneerden) in te voeren. Om de kans op regeringsdeelname te vergroten besloot de partij al voor de verkiezingen samenwerking aan te gaan met de oude communistische partij en de Milieupartij. Volgens de peilingen baat het niet. Die voorspellen dat de sociaal-democratische partij voor het eerst sinds 1917 niet de grootste zal worden.

León Mati (18), die zijn haar laat knippen in het winkelcentrum in Rinkeby, zal het worst zijn. Hij stemt niet. „Zweedse politiek is als een fruitmand waarbij je kunt kiezen tussen bananen en bananen.”