Stilte, filmruis en een enkele flard muziek

In het najaar van 1944 werd een bataljon Afro-Amerikaanse militairen ingekwartierd in de school van Gronsveld. In Zuid-Limburg had niemand ooit zo veel „zwarte negers” bij elkaar gezien. Een jongeman die in de buurt woonde, nu een tachtiger, vertelt in dialect hoe hij vriendschap met hen sloot en ontdekte wat hun opdracht was. Er moesten tienduizenden graven gedolven worden, op een winderig plateau langs de rijksweg Maastricht-Aken.

In de sublieme documentaire Akkers van Margraten. Scherven van herinnering aan het begin van een begraafplaats, gisteren uitgezonden in de rubriek Holland Doc (IKON), komt ook een van die militairen aan het woord. Hij zegt dat hij tussen al die lijken nooit iemand met zijn huidskleur was tegengekomen. De legerleiding vond het namelijk geen goed idee om mensen die zo lang onderdrukt waren een wapen in de hand te drukken.

Wel een spade en een houweel, dus. De kou, de modder en de harde grond maakten het karwei nogal zwaar, zo blijkt uit de getuigenissen die Albert Elings en Eugenie Jansen optekenden, in het kader van het ‘oral history’-project Erfgoed van de oorlog. Ook Duitse krijgsgevangenen en Limburgers werden ingeschakeld. Menige lijkzak werd mee naar huis genomen en eindigde als bloesje of uniform van de ruiterclub.

De eenvoudig gefilmde talking heads van bejaarde getuigen verraden nog steeds sterke emotie over wat ze te zien kregen aan schamele resten in uniform. Driekwart graf per dag per medewerker was het gemiddelde. Wie er twee haalde, kreeg als beloning een douche in Maastricht.

Eind 1946 werden alle 20.000 gesneuvelden weer opgegraven, voor identificatie en veelal repatriëring, al bleven er nog 8.300 over. Een tandarts vertelt hoe moeilijk het was om gebitskaarten op te stellen. Een ongelooflijk fragment uit een geclassificeerde legerfilm toont de preparatie van de resten voor het transport.

De film van Elings en Jansen, die eerder op dvd werd uitgebracht en in een beperkt aantal filmtheaters te zien was, is vooral zo goed door de zuivere en sobere vormgeving. Op een enkele flard muziek (You Are My Sunshine werd gezongen bij het verbranden van lijkvocht) en de ruis van oude films na, domineert de stilte in de archiefbeelden.

Maar het verleden leeft: wat niet meer is wordt zichtbaar, net als in de amateurfilms die Andere tijden (NTR/VPRO) opdiepte voor de nieuwe website Oorlog in blik. Gisteren waren er enkele van te zien. Twee broers filmden het Joodse leven in de Amsterdamse Plantagebuurt en de zondagsmarkt in de Jodenbreestraat. Een amateur legde de schietpartij van 7 mei 1945 op de Amstelveenseweg vast. Wat een ervaring is dat!