Het is maar hoe je het bekijkt

Het demissionaire kabinet snijdt in zijn nadagen nog 3,2 miljard uit de begroting.

Vijf vragen over de ingrepen van nu en welke daar na de formatie nog bijkomen.

De economie draait goed, er hoeft minder bezuinigd te worden. Maar het gaat tegelijkertijd slecht met de economie en er zijn forse bezuinigingen nodig. Dat is kort samengevat de huidige situatie in politiek Den Haag. En het is allebei waar.

Vijf vragen en antwoorden over de stand van de economie en de staat van de overheidsfinanciën, aan de vooravond van Prinsjesdag.

1Hoe kan het dat het overheidstekort sneller slinkt?

Dit jaar draait de economie beter dan voorspeld. Door het aantrekken van de internationale handel groeide de economie in het tweede kwartaal met ruim 2 procent op jaarbasis. Nederland profiteerde vooral van de opleving van Duitsland, de belangrijkste handelspartner. Op de rijksbegroting vertaalt een opverende economie zich direct in hogere belastinginkomsten. En doordat minder werklozen een beroep doen op een uitkering, dalen ook de uitgaven aan sociale zekerheid.

Het demissionaire kabinet helpt ook nog een handje mee. Minister Jan Kees de Jager van Financiën (CDA) besloot gehoor te geven aan de oproep van de Tweede Kamer om een mislukte bezuiniging van 3,2 miljard euro alsnog uit te voeren. Niet zoals aanvankelijk de bedoeling was in zijn geheel in 2011, maar verdeeld over de periode 2011 tot en met 2015. Op inburgeringscursussen wordt volgend jaar 100 miljoen euro bespaard, oplopend tot 340 miljoen in 2015. En op salarissen van ambtenaren wordt 1 miljard euro per jaar bezuinigd. De ambtenaren moeten ook ‘doelmatiger’ gaan werken. Dat levert in 2015 230 miljoen op. Verder wordt de kinderopvangtoeslag de komende jaren ingrijpend verlaagd tot 445 miljoen euro per jaar in 2015 en de accijns op sigaretten wordt verhoogd met 200 miljoen per jaar. Op deze manier bezuinigt het scheidende kabinet op de valreep nog 1,8 miljard euro in 2011. En dan moet het eventuele nieuwe VVD/CDA-kabinet met al zijn saneringsplannen nog aantreden.

2Waarom daalt de werkloosheid al zes maanden op rij?

Vooral de Nederlandse industrie zou verantwoordelijk zijn voor de banengroei van vorige maand. Er zijn volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in één maand 12.000 banen bijgekomen. Nadat de werkloosheid in februari dit jaar op 6,1 procent heeft gepiekt, is het aantal werklozen in het daaropvolgende half jaar gemiddeld met 6.000 per maand afgenomen. In het half jaar vóór de piek steeg de werkloosheid gemiddeld nog met 9.000 mensen per maand. Vooral jongeren profiteren van de stijgende werkgelegenheid. Een belangrijk deel van de vacatures wordt vervuld door uitzendkrachten. Het afgelopen half jaar daalde het aantal WW-uitkeringen met gemiddeld 8.000 per maand.

De nieuwste werkloosheidscijfers werden gisteren door het CBS bekendgemaakt en zijn niet meegenomen in de Macro Economische Verkenningen, de jaarlijkse prognose van het Centraal Planbureau die aan de basis ligt van de begroting voor 2011. Voor de begroting die op Prinsjesdag wordt gepresenteerd is gewerkt met cijfers van juli, toen de werkloosheid nog bijna een half procentpunt hoger lag.

3Dan hoeft het nieuwe kabinet zeker minder te bezuinigen?

Dat is maar de vraag. Allereerst wordt in Den Haag op dit moment überhaupt niet het debat gevoerd of bezuinigingen wel nodig zijn. In de VS woedt bijvoorbeeld een levendige discussie of de economie meer overheidsstimulering nodig heeft of niet, maar daar staat de arbeidsmarkt er ook aanzienlijk slechter voor. Het gebrek aan inhoudelijke discussie over de noodzaak van bezuinigingen komt wellicht doordat het moeilijk debatteren is met een demissionair kabinet en met partijen die onderhandelen over een nieuw kabinet.

Uitgangspunt voor Mark Rutte, Maxime Verhagen en Geert Wilders blijft de 18 miljard euro die een ambtelijke werkgroep in maart van dit jaar berekende. Deze identificeerde toen een aantal zwakheden in de overheidsfinanciën, zoals de stijgende levensverwachting en de almaar oplopende kosten van zorg en vergrijzing. Kosten die sneller groeien dan de economie, waardoor bij ongewijzigd beleid op lange termijn de verzorgingsstaat zoals we hem nu kennen niet meer houdbaar is. Op lange termijn zou de overheid jaarlijks 29 miljard euro per jaar minder moeten uitgeven, op korte termijn 18 miljard. De werkgroep noemde hervormingen op woningmarkt, arbeidsmarkt en bij pensioenen gewenst.

4Wat is eigenlijk de waardevan al deze voorspellingen? Meestal komen ze toch niet uit?

Erl kleven inderdaad grote onzekerheden aan de prognoses van het CPB die aan de basis liggen van alle saneringsplannen. Neem alleen al de begroting van vorig jaar: die was gebaseerd op nul komma nul economische groei in 2010. Maar het wordt dit jaar circa 1,75 procent groei. Zie hier het ontstaan van een meevaller.

Politici moeten op grond van al deze telkens weer schommelende macro-economische cijfers een duidelijke richting bepalen. Dat is vooral lastig voor de maatschappelijke problemen waarvan de prognoses heen en weer zwiepen. Begin vorig jaar waarschuwde het CPB voor een werkloosheid die richting de 10 procent zou kunnen oplopen. Sindsdien zijn de voorspellingen stelselmatig verlaagd. Inmiddels verwacht het CPB een werkloosheid van 5,5 procent.

Maar met het vooraf relativeren van prognoses schieten beleidsmakers evenmin veel op. Ze zullen het moeten doen met de voorspellingen, hoe onzeker ook, om tijdig problemen in de overheidsfinanciën te ondervangen of te kunnen anticiperen op majeure economische schokken.

5Dinsdag horen we de bezuinigingen voor het komende jaar. Wat weten we al over bezuinigingen van het volgende kabinet?

Bij de onderhandelingen over een nieuw kabinet kunnen afspraken op het laatste moment nog wijzigen. Bij de vorming van het kabinet-Balkenende IV wilde de PvdA bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek aanpakken, maar de huurtarieven niet liberaliseren. Het CDA wilde de fiscale behandeling van de eigen woning niet versoberen en juist de huurtarieven vrijgeven. Het compromis was dat niets werd gedaan, terwijl het lange tijd erop leek dat zowel de koop- als huurmarkt hervormd zou worden.

De druk op een nieuw kabinet om zaken aan te pakken is ditmaal stukken groter, door de sterk gestegen overheidsschuld en het begrotingstekort van 25 miljard euro in 2011.

Het nieuwe kabinet snijdt naar verwachting in ontwikkelingssamenwerking, er wordt gediscussieerd over verkorting van de WW-duur van 38 maanden naar een jaar, de lonen in de collectieve sector zouden niet meer gecorrigeerd moeten worden voor inflatie, de uitkeringen niet automatisch meegroeien met de lonen. Zeker is in elk geval dat in de zorg vergoedingen worden versoberd. Door de dekking te verkleinen, de premies te verhogen of de zorgtoeslag te verlagen, of een combinatie daarvan.

Aan de onderhandelingstafel van informateur Ivo Opstelten (VVD) wordt bestudeerd hoe er meer dan 4 miljard euro op het openbaar bestuur kan worden bezuinigd. Met vraagstukken als: met hoeveel ambtenaren kunnen we minder, in hoeverre kunnen de salarissen in de collectieve sector niet alleen bevroren, maar ook verlaagd worden? Eerder becijferde het Centraal Planbureau dat de bezuinigingsplannen van de drie formerende partijen mogelijk tot een verlies van 60.000 overheidsbanen konden leiden. Het wordt een tour de force om in al dat geweld de koopkracht van lage en middeninkomens niet te veel aan te tasten – als het al niet onmogelijk is.