Het recht en de kosten

Geen dag gaat er voorbij of ergens in het justitieapparaat luidt de noodklok. Omdat men bezuinigingen wil voorkomen of om ingrepen te forceren die men al langer nodig vond. Na jaren van extra investeringen in personeel, materieel en gebouwen blijken er nu miljoenentekorten te zijn bij onder meer politie, gevangeniswezen, immigratiedienst en het Openbaar Ministerie (OM). De afhandeling van strafzaken stokt. Het OM verklaarde niet meer dan 20 procent van de georganiseerde criminaliteit te kunnen vervolgen.

In het tv-programma Nieuwsuur zei de topman van het OM, Harm Brouwer, gisteravond dat de stevige uitbreiding van het parket zelf daaraan mede debet is. Een fraaie paradox. Justitie weet nu zoveel meer over de omvang van de criminaliteit, dat ook het eigen tekort in kaart is gebracht. Meer geld, alstublieft! Maar hoeveel rechtshandhaving wil de burger, tegen welke kwaliteit en wat mag dat kosten? Brouwer legt de ambitie voor een ‘reële pakkans’ met de natte vinger bij 40 à 50 procent. Of het nieuwe kabinet even antwoord kan geven, zo vragen justitie- en politiefunctionarissen.

De vermoedelijke coalitie van VVD en CDA, gesteund door PVV, heeft verwachtingen gewekt over veiligheid. Dat justitie op voorhand probeert te incasseren, is niet vreemd, maar ook niet erg realistisch. Zelfs de rechterlijke macht voegde zich in het ‘koor der overvragers’. Door strikte budgetregels ontbreekt daar kennelijk de tijd om strafdossiers goed te lezen en loopt de kwaliteit terug.

Ook de lapmiddelen in de rechtshandhaving worden zichtbaar. De verkeersboetes stijgen, de toegang tot de rechter wordt verder beperkt, gevangenissen sluiten, crimineel vermogen wordt eerder ontnomen, asielprocedures worden bekort, dure sancties vervangen door goedkope, griffiegelden verhoogd, incasso wordt aangescherpt. De rechtshandhaving tracht de kosten te dekken uit de inkomsten die het verwerft. Aan de publieke doelstellingen van het strafrecht: vergelding, preventie en rehabilitatie is intern kennelijk het profijtbeginsel toegevoegd.

Tussen de instanties wordt onderling onderhandeld als op de veemarkt. Het OM heeft de complexe digitalisering van de strafdossiers van het snoeimes gered door de minister te beloven meer criminele vermogens te zullen incasseren. De inkomsten uit boetes en leges staan op politiek niveau in direct verband met de eigen tekorten.

Zo sluipen er allerlei oneigenlijke mechanismen in de rechtshandhaving, die afbreuk kunnen doen aan het gezag en het rechtstatelijke karakter van justitieel optreden. Dat is zeer onwenselijk. De hoogte van een boete, de keuze voor een taakstraf of de toegang tot de rechter mag niet door financieel eigenbelang worden bepaald. Een direct verband tussen de boete en de inkomsten van justitie maakt immers de rechter, officier of agent direct belanghebbende bij diens schuldigverklaring. En dus aandeelhouder in de wetsovertreding. De burger zal zulke sancties niet accepteren. De legitimiteit van de overheid komt er verder door in gevaar.