Afghanistan dreigt NAVO te verdelen

Wat moet de rol van de NAVO in de wereld worden na Afghanistan? De Europees-Amerikaanse band is onder druk komen te staan doordat Europese landen niet meer militairen geleverd hebben.

Bijna negen jaar na de omverwerping van de Talibaan is het de NAVO nog steeds niet gelukt om Afghanistan veilig te maken. Sterker nog: sinds 2001 is Afghanistan nog niet zo onveilig geweest als nu, bleek deze week uit een overzicht van het geweld in het land.

Wat betekent het voor de NAVO dat de eerste grote grondoperatie uit haar geschiedenis dreigt te mislukken? Met meer dan 100.000 militairen op het slagveld staat er niet alleen militair maar ook politiek veel op het spel. De oorlog in Afghanistan moest laten zien waartoe de NAVO militair in staat was, zonodig ver buiten het eigen grondgebied. Het was een test van de ‘nieuwe NAVO’ in de wereld van na de aanslagen van 9/11.

„We zijn veel te ambitieus geweest”, zegt defensiedeskundige Tomas Valasek van de Britse denktank Centre for European Reform. „De missie dijde uit en verloor focus”, zegt James Goldgeier, NAVO-specialist bij het German Marshall Fund of the United States. En oud-Shell-topman Jeroen van der Veer, die de NAVO dit voorjaar adviseerde over een nieuwe strategie: „Laten we vooral de lessen leren voor we ooit weer zoiets doen.”

Jaap de Hoop Scheffer bezocht Afghanistan voor het eerst in 2004, drie weken na zijn aantreden als secretaris-generaal van de NAVO. Op de militaire basis Bagram kreeg hij een briefing, zegt hij nu. „Mr Secretary-General, kreeg ik te horen, the Taliban is finished. Dat idee bestond toen.” Hoe ingewikkeld het echt was bleek pas later. De Hoop Scheffer: „We moeten ons nu afvragen of we niet te veel hooi op onze vork hebben genomen. Voor mij is dat een open vraag, maar hij moet gesteld worden.”

Vorig jaar zei president Obama dat de Amerikanen in juli 2011 beginnen met het terugtrekken van de eerste troepen. Sinds die tijd wordt er bij de NAVO intensief nagedacht over een exitstrategie. Het is de bedoeling dat de Afghanen geleidelijk zelf verantwoordelijk worden voor hun veiligheid, eind 2014 zou dat in het hele land zo moeten zijn.

De afgelopen jaren leek de NAVO volkomen in beslag genomen door Afghanistan. Maar de vraag dringt zich steeds meer op wat voor rol de NAVO vérder in de wereld wil spelen. In november, op een top in Lissabon, zal het bondgenootschap beslissen wat zijn strategie wordt voor de lange termijn, in een nieuw Strategisch Concept.

Trekt het bondgenootschap, dat in 1949 werd opgericht om West-Europa te beschermen tegen de Sovjet-Unie, zich straks weer terug op haar oorspronkelijk taak: verdediging van de territoriale integriteit van de lidstaten? Of blijft de NAVO ook in andere delen van de wereld militair in actie komen, niet ontmoedigd door de moeilijkheden in Afghanistan?

„De NAVO moet niet de politieman zijn van de wereld zijn”, zegt demissionair minister van Defensie Eimert van Middelkoop. „Dat kunnen we niet waarmaken. We moeten ons wel afvragen welke uitdagingen we de komende jaren niet kunnen en mogen ontlopen. Piraterij is een voorbeeld. En wat verder heel belangrijk is: de NAVO is de enige instelling die ons verbindt met de Verenigde Staten.”

De Europees-Amerikaanse band, de basis van de NAVO, is onder druk komen te staan nu de Amerikanen tienduizenden extra troepen naar Afghanistan hebben gestuurd en veel Europese bondgenoten hun bijdrage maar met moeite op peil houden. Of zich, zoals Nederland, zelfs terugtrekken. Zo dreigt het bondgenootschap verdeeld uit de Afghaanse oorlog tevoorschijn te komen, terwijl de reputatie van effectieve militaire machine er een flinke deuk heeft opgelopen.

„Natuurlijk is de NAVO beschadigd doordat ze in Afghanistan militair niet erg succesvol is. Maar hoe ernstig de schade is hangt ervan af hoe ze Afghanistan verlaat”, zegt François Heisbourg, voorzitter van het International Institute for Strategic Studies in Londen. „Wat de Europese landen verder in Afghanistan doen, zou in de eerste plaats bepaald moeten worden door wat ze willen met de strategische relatie met Amerika. Vanuit Europees standpunt is dat het belangrijkste, daar ligt ons primaire veiligheidsbelang.”

In het team van Obama bestaat er weinig belangstelling voor Europa, zegt Heisbourg. „Als de Europeanen zich in Afghanistan ook nog één voor één halsoverkop naar de uitgang begeven, zal dat ernstige gevolgen hebben. We zijn er samen met de Amerikanen aan begonnen, we moeten er samen weg. Het lijkt paradoxaal, maar we maken deel uit van een mislukte operatie, én we moet ons niet snel terugtrekken.”

Als de NAVO niet bestond zou Amerika die nu niet meer oprichten, zegt de Amerikaanse NAVO-kenner Goldgeier. „De NAVO is lang niet zo belangrijk meer als in de jaren veertig. Sinds het einde van de Koude Oorlog komen de grote bedreigingen niet meer uit Europa.” Dat heeft volgens Goldgeier een dramatisch effect op de manier waarop Amerikanen naar de wereld kijken. „Washington vraagt zich nu af of de Europeanen kunnen helpen om de nieuwe bedreigingen te bestrijden, zoals terrorisme, verspreiding van kernwapens, piraterij.”

„Als bijvoorbeeld vaststaat dat groepen in Jemen belangen van de VS of hun bondgenoten aanvallen, heeft de NAVO geen andere keuze dan daar op te treden. Als de NAVO zich in de toekomst weer alleen op Europa richt, verliezen de Verenigde Staten hun belangstelling.”

Riskeert de NAVO na Afghanistan uiteen te vallen? Jeroen van der Veer maakt zich daar minder zorgen over. „Zonder de NAVO zou Amerika geïsoleerd zijn. Juist ook voor de nieuwe bedreigingen hebben ze bondgenoten nodig. Maar als de Amerikanen onevenredig meer blijven betalen, zal dat tot grote spanning leiden.”

Dat de VS hun interesse voor Europa zullen verliezen hoor je al tientallen jaren, zegt Van Middelkoop laconiek. „Maar ondertussen zijn diezelfde Europeanen wél actief in Afghanistan. Dat ze bereid zijn buiten het eigen gebied operationele verantwoordelijkheid te dragen, is een historische omwenteling.”

Groot was de verontwaardiging in de NAVO toen de Amerikaanse minister van Defensie Rumsfeld voor de invasie in Irak zei dat voortaan per militaire missie bepaald wordt welke landen meedoen. Door zulke ‘coalities van bereidwilligen’ was het niet meer nodig om eerst consensus te bereiken. „Dat mag nooit gebeuren”, zegt De Hoop Scheffer. „Dan ondermijn je de politieke solidariteit in de NAVO”. Toch ligt daar voor de Amerikanen de toekomst, meent Goldgeier: „Als de VS het gevoel hebben dat de NAVO niet helpt, gaan ze ergens anders kijken. Bush deed dat, Democratische presidenten zullen dat ook doen.”