Hallucinerende parels van zand

Op de expo Monumentalisme wordt heel wat post-modernistisch gefilosofeerd.

Een eenduidig standpunt zal de toeschouwer er niet vinden. Wel mooi werk.

In een tijd waarin de roep om kant- en-klare antwoorden steeds luider klinkt, is het een gedurfde onderneming om in het openbaar op zoek te gaan naar nuances, schakeringen, fluisteringen zelfs. Daarom alleen al verdient het thema dat de jury dit jaar heeft bedacht voor de jaarlijks terugkerende Amsterdamse Gemeenteaankopen lof. Door de kunstenaars te vragen een persoonlijke visie te geven op het thema ‘Geschiedenis en nationale identiteit’ heeft de jury het zich niet makkelijk gemaakt. Het resultaat is te zien in de nieuwbouw van het Stedelijk Museum aan de Paulus Potterstraat.

De jury, onder leiding van gastcurator Jelle Bouwhuis, hoofd van het Stedelijk Museum Bureau Amsterdam, maakte een eerste schifting van de inzendingen. Honderden kunstwerken hebben de juryleden de afgelopen maanden door hun handen laten glijden en daaruit hebben ze werk van negentien kunstenaars geselecteerd. Aan directeur Ann Goldstein de taak om op haar beurt de komende maanden een rondgang te maken en haar boodschappenmand te vullen met favorieten die de collectie van het Stedelijk moeten verrijken.

De kunstenaars wier werk nu op de benedenverdieping van het museum op zicht hangt, komen uit binnen- en buitenland. Sommigen wonen permanent in Nederland, de meesten hebben hier alleen hun opleiding gevolgd. Dat er sprake is van ‘een internationale trend van aanwakkerend nationalisme’ of regionalisme – zoals de samenstellers van de tentoonstelling in de catalogus schrijven – is evident. Het gedoe rond de bouw van het Nationaal Historisch Museum en de conflicten rond de canon voor de Nederlandse geschiedenis, aangehaald in de catalogus, zijn maar enkele van de vele mogelijke voorbeelden.

Maar in de kunst ligt het anders. Negentiende-eeuwse kunstenaars lieten zich nog braaf voor patriottische karretjes spannen en ontwierpen kolossale monumenten of grote historieschilderijen in opdracht. In de twintigste en eenentwintigste eeuw is die houding rigoureus gewijzigd. Alles wat naar establishment, vaderlandsliefde, traditie of nationalisme ruikt is verdacht geworden in de moderne kunst. Kritisch zal kunst zijn, en anders liever niet.

Als gevolg van die anti-houding – die inmiddels zelf ook is geëvolueerd tot een traditie – wordt er op ‘Monumentalisme’ heel wat ontleed, postmodernistisch gefilosofeerd, meningen worden uiteengerafeld en tegenover elkaar gezet. Sommige van de werken, zoals die van de Zwitserse Marianne Flotron, de Nederlandse Rachel Koolen of de Duitse David Jablonowski, hebben zelfs niets met het thema van nationale identiteit te maken, behalve dat ze vaag kritisch zijn.

Nergens zal de toeschouwer een eenduidig standpunt verkondigd krijgen, een makkelijk antwoord vinden. Of hij nu de theatrale veelstemmige performance van Nicoline van Harskamp volgt, de fotografische installatie van Gert Jan Kocken bekijkt, die historische ‘trends’ van beeldenstormers en antisemieten vastlegde in aalgladde, superesthetische foto’s, of zich onderdompelt in de schitterende, poëtische mozaïekfilm The Mount of Forgetfulness (2010) van de Egyptische Hala Elkoussy – de kijker zal zelf aarzelend en strompelend tot een oordeel moeten komen. Handvatten zijn er niet.

Dat is ook het geval bij de vloervullende installatie van Job Koelewijn – het hoogtepunt van de tentoonstelling.

Koelewijn, die zijn gevoel voor grote gebaren én subtiliteit in zijn nieuwste werk Nursery Piece helemaal lijkt te hebben hervonden, spreidde Baruch Spinoza’s levenswerk De Ethica uit op de nieuwe eiken vloer van het Stedelijk en strooide daarop fijn gekleurd zand, vermengd met luchtpijp verwijdende eucalyptus.

Het resultaat is een abstract, oosters ‘schilderij’ van ragfijne, in elkaar grijpende cirkels die zijn opgebouwd uit zachtgroene en helderblauwe zandparels. Het werk gaat erover hoe de wereld, God en jezelf met een heldere blik te aanschouwen.

Het is hallucinerend mooi. En, zoals bij alles wat onwrikbaar lijkt, gaat het stuk als je er tegen aan blaast.

Beeldende kunst Monumentalisme: Geschiedenis, nationale identiteit en hedendaagse kunst – Gemeenteaankopen 2010.

T/m 9 jan 2011. Stedelijk Museum, Amsterdam.