Boetes omhoog om begroting Justitie te dekken, minder taakstraffen

taakstrafHet Openbaar Ministerie (OM) overweegt vaker boetes op te leggen in plaats van taakstraffen. Het geld is bijna op bij Justitie. Het gevangeniswezen en de Immigratie- en naturalisatiedienst (IND) kampen met miljoenentekorten. Ook het Openbaar Ministerie staat in het rood. Maar  verder bezuinigen zonder de opsporing en vervolging direct te raken, kan niet meer. Daarom gaan de verkeersboetes volgend jaar ook met 15 procent omhoog.

Het lijken maatregelen die op gespannen voet staan met de uitgangspunten van de strafrechtspleging: preventie, het voorkomen van recidive, passende straffen en vergelding. Maar de financiële nood is zo hoog dat de strafrechtspleging tegen lagere kosten meer moet opbrengen. De hogere boetes zijn waarschijnlijk pas het begin. Het OM onderzoekt of het mogelijk is om het justitiekasboek rond te krijgen door pluk-ze-acties (ontneming van criminele winsten) te intensiveren of meer te verdienen aan verbeurdverklaringen van goederen die bij criminaliteit zijn gebruikt, zoals pistolen, laptops en auto’s.
Het ministerie van Justitie profiteert rechtstreeks van die extra inkomsten die via het Centraal Justitieel Incassobureau geïnd worden. Alleen als er meer binnenkomt dan begroot, moet Justitie overleggen met het ministerie van Financiën over de besteding ervan.

Het is de vraag of deze maatregelen voldoende zijn om de  bezuinigingen in de komende kabinetsperiode op te vangen. Gevreesd wordt dat die kunnen oplopen tot twee miljard euro. Dat heeft enorme consequenties voor de strafrechtspleging.
Het is op zich niet nieuw dat geld- of capaciteitsgebrek leidend is in de normen en principes van de strafrechtspleging. Tot 2001, bijvoorbeeld, waren meermanscellen in het Nederlandse gevangeniswezen een niet geaccepteerd fenomeen. De hausse aan bolletjesslikkers vanuit de Nederlandse Antillen en Suriname, met als gevolg uitpuilende gevangenissen, plaatste de meermanscel op de politieke agenda. En het was in 2002 niet eens het ministerie van Justitie dat als eerste een pleidooi hield voor het opsluiten van twee of meerdere bolletjesslikkers in één celruimte, maar uitgerekend het ministerie van Financiën.

Maar het is niet eerder voorgekomen dat bezuinigingen en tekorten zo bepalend zijn voor de uitgangspunten van het justitiële beleid. Daarbij is intern de vraag aan de orde of het OM over een aantal jaren nog wel in staat is om alle taken uit te voeren die het nu doet. Die vraag staat centraal in het rapport van een ambtelijke commissie onder voorzitterschap van professor Vijlbrief van het ministerie van Economische Zaken.
Vijlbrief onderzocht dit voorjaar ter voorbereiding van de rijksbrede miljardenbezuiniging, de hele veiligheidsketen (justitie, politie, bijzondere opsporingsdiensten, terrorismebestrijding). Het voorstel om de verkeersboetes te verhogen komt uit de koker van die commissie .

Maar de commissie deed ook andere voorstellen. Moet de burger niet zelf meer verantwoordelijkheid nemen voor zijn eigen veiligheid? Kunnen er niet veel meer justitietaken worden overgelaten aan particuliere recherchebureaus of aan het groeiende leger van bijzondere opsporingsambtenaren in dienst van gemeenten of provincies? Moet het openbaar ministerie echt elke aangifte van een gestolen laptop of fiets serieus nemen of kunnen andere instanties dat niet net zo goed? De commissie stelde voor om een leger van vrijwilligers in te schakelen op lokaal niveau, al dan niet gerekruteerd na invoering van een sociale dienstplicht. Of, ter ontlasting van het politieapparaat, de inzet van de Koninklijke Marechaussee voor opsporingstaken.

Het College van Procureurs-generaal heeft het antwoord op die vragen nog niet, maar die zullen in oktober, na de presentatie van een nieuw regeerakkoord wel gevonden moeten worden. Anders bepaalt het nieuwe kabinet de koers van het Openbaar Ministerie.

Los van de strategie van het OM lijkt een ding vast te staan: de aansturing van justitie en politie wordt steeds centraler geregeld. De ironie wil dat dat een direct gevolg is van de bezuinigingen die bij het OM nu worden doorgevoerd. Afgelopen najaar is besloten om het aantal arrondisementsparketten terug te brengen van 19 naar 10. Dat is een ingrijpende operatie die waarschijnlijk ook gevolgen heeft voor de rechtbanken en de politie. Rechtbanken zijn veelal gevestigd in hetzelfde gebouw als het OM. Als het OM gaat bezuinigen op huisvesting zal dat dus ook gevolgen hebben voor het aantal rechtbanken.

De reorganisatie bij het OM lijkt ook gevolgen te krijgen voor de organisatie van de politie. Harm Brouwer, topman van het OM, bepleitte enkele weken terug in deze krant dat een nieuw op te richten Nationale Politie moet aansluiten bij de nieuwe organisatie van het OM. Dat zou in de praktijk betekenen dat de politie van 26 korpsen terug moet naar 10. Een doorbraak in de slepende discussie over het Nederlandse politiebestel.

Sluitstuk van deze plannen is het onderbrengen van justitie en politie bij één ministerie. Daarmee zou de oude strijd tussen justitie en politie eindelijk worden beslecht. De nieuwe minister kan mensen en middelen bij politie en justitie beter op elkaar afstemmen. Dat lijkt heel logisch en efficiënt. Maar of dat de strafrechtspleging ten goede komt, is de vraag. Deze week trok de president van de Haagse rechtbank Frits Bakker juist aan de bel vanwege de strak aangetrokken regels bij de rechterlijke macht. Volgens Bakker is de rechtspraak zo streng gebudgetteerd dat rechters hun werk niet meer goed kunnen doen. Zijn boodschap was helder: efficiëntie is goed maar het mag niet ten koste gaan van de kwaliteit.

Reageren? Nuanceren en argumenteren verplicht. Volledige naamsvermelding.