Duitse conservatieven zoeken grenzen op

Een boek over integratie van moslims in Duitsland heeft het debat geopend over de vraag of er ruimte is voor een Duitse volkspartij rechts van de christen-democraten.

Lange tijd was integratie in Duitsland een woord dat vooral voorkwam in regeringsstukken en op congressen waar leden van religieuze en maatschappelijke organisaties elkaar het leven zuur maakten. En uiteraard in de kroeg en op straat, waar zich het echte leven afspeelt.

Maar nu is de geest uit de fles. Thilo Sarrazin, oud-politicus en net opgestapt als bestuurder van de Bundesbank, heeft met zijn boek Deutschland schafft sich ab integratie hardhandig als prioriteit op de politieke agenda gezet. Of hij gelijk heeft of niet, iedereen praat erover.

En sommigen handelen er ook naar. Zo kondigde afgelopen vrijdag de pas geroyeerde CDU’er René Stadtkewitz de oprichting aan van de Partei für mehr Freiheit und Demokratie, kortweg Die Freiheit. Stadtekewitz is uit de partij gezet omdat hij zich verzet tegen de bouw van een moskee in zijn Berlijnse wijk en omdat hij weigerde een uitnodiging aan Geert Wilders, voor een bijeenkomst in Berlijn, in te trekken. Die bijeenkomst gaat over ‘de islam als politieke ideologie’. Stadtkewitz laakt, net als Sarrazin. de politieke correctheid die over dit thema in zijn land zou heersen.

Veel leden van met name de rechterflank van de CDU uiten nu openlijk hun onvrede daarover. De partijleiding – lees bondskanselier Angela Merkel – zou hun behoudende gedachtegoed niet serieus nemen. De conservatieve politica Erika Steinbach, CDU-lid en voorzitster van de invloedrijke bond van Duitse ontheemden, verwoordde dezer dagen het ongenoegen in haar kring. In een interview met Welt am Sonntag zei ze: „Als ik in Europa om me heen kijk, moet ik vaststellen dat burgers in veel landen naar alternatieven zoeken voor de christen-democratische partijen.” Als iemand met charisma „een echt conservatieve partij” zou oprichten, zou deze de kiesdrempel van vijf procent „spelenderwijs nemen”, denkt Steinbach. De CDU-top heeft volgens haar de strategische fout gemaakt om in het geval-Sarrazin „samen met links” op de man te spelen – en niet op de zaak. Veel conservatieve CDU’ers worden zo bevestigd in hun opvatting dat de politiek misstanden bij immigratie en integratie verzwijgt.

Steinbach staat niet alleen. Ze kreeg dit weekeinde bijval van oud-politicus Jörg Schönbohm (CDU), die in een radio-interview zei dat behoudend rechts in de CDU „praktisch geen rol meer speelt”. CSU-secretaris Alexander Dobrindt zei op een partijbijeenkomst dat zijn partij zich op dit gebied meer zal moeten profileren, „anders blijven de kiezers thuis”.

Volgens Richard Hilmer, politicoloog en marktonderzoeker van Infratest Dimap (opiniepeilingen), hebben de bestaande rechtse partijen, CDU/CSU en FDP, niet geprofiteerd van het Sarrazin-debat. Wie eenmaal als kiezer heeft afgehaakt, zou sneller bereid zijn om op een nieuwe rechts-populistische partij te stemmen.

Maar een charismatisch politicus met rechts-populistische ideeën heeft zich nog niet gemeld. Versnippering op uiterst rechts staat machtsvorming in de weg. Politieke experts menen dat dit een kwestie van tijd is. Als de grote volkspartijen problemen met de integratie van allochtonen niet snel aanpakken, dreigt nog meer ledenverlies en Politikverdrossenheit, een zich afkeren van de gevestigde politiek.

Franz Josef Strauss, geliefd in zijn Heimat Beieren en gehaat in de rest van (West-)Duitsland, zei ooit: „Rechts van de CDU/CSU mag er geen democratisch gelegitimeerde partij zijn.” Strauss was jarenlang voorzitter van de Christlich-Soziale Union, de Beierse zusterpartij van de CDU. Hij was een rechts-conservatief politicus, een man met uitgesproken opvattingen die graag provoceerde. Strauss bood op rechts geen ruimte. Zijn politieke nakomelingen zijn minder eenduidig. Dat kan er mede de oorzaak van zijn dat de CSU haar absolute meerderheid in Beieren is kwijtgeraakt.

De kritiek op rechts spitst zich nu toe op Merkel. Zij zou de partij te veel naar links hebben laten drijven. Merkel wil naar eigen zeggen „bondskanselier van alle Duitsers” zijn. Maar omdat met linkse thema’s kiezers zijn weg te halen bij de grote concurrenten – de sociaal-democratische SPD en de Groenen – laat ze zich vaker progressief dan behoudend gelden.

Op een partijbijeenkomst afgelopen zondag onderstreepte Merkel dat de CDU/CSU „drie wortels” heeft: een liberale, een christelijk-sociale en een conservatieve. „En geen van die drie mag worden verwaarloosd.” Voor een koersverandering voelt ze niets.

Haar collega van de CSU, de Beierse minister-president Horst Seehofer hield de boot ook af. Hij gelooft niet dat zijn partij de waarschuwing van Strauss in de wind zal slaan en dat er een volkspartij rechts van de CDU/CSU zal ontstaan. „Dat hebben we in onze naoorlogse geschiedenis steeds weten te verhinderen en dat zullen we blijven doen.”

Op basis van recente peilingen, die een gestaag dalende opkomst als maatstaf voor nieuwe partijen nemen, zou er ruimte zijn voor een PVV-achtige partij in Duitsland. Maar die heeft de kiesdrempel niet zomaar genomen.

Kiezers in Duitsland koesteren sinds de Tweede Wereldoorlog argwaan jegens populisten en wereldverbeteraars. Die scepsis, schreef het weekblad Der Spiegel laatst in een artikel over ‘De nieuwe Duitsers’, is sindsdien gebleven „en in het DNA van de Duitsers opgenomen”. Of dit werkelijk zo is, moet blijken uit het debat dat Thilo Sarrazin heeft geopend.