China wacht ook een crisis

Wantrouwen heeft de politiek en de economie in de VS en Europa tot stilstand gebracht, zegt Fukuyama. China biedt echter geen alternatief.

De overeenkomst tussen de atmosfeer in Nederland en de VS is dat er veel narigheid in de lucht hangt, zegt Francis Fukuyama. Vijftien jaar geleden kwam de Amerikaanse politicoloog naar Nederland om zijn boek over de functie van vertrouwen te promoten. „Ik dacht toen dat het eigenlijk geen zin had om Nederlanders iets te vertellen over vertrouwen. Omdat Nederland toen zo’n maatschappij was met een hoge graad van vertrouwen en erg gericht op consensus. Maar die situatie blijkt nu drastisch gewijzigd. Tegelijkertijd zijn ook de VS veel meer gepolariseerd. Met als gevolg dat het politieke systeem tot stilstand is gekomen. Net als hier, klaarblijkelijk.”

Vanmiddag sprak Fukuyama de Frederik van Eeden-lezing uit op uitnodiging van de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden. In zijn hotel in Amsterdam, gisteravond, legde hij uit dat de westerse wereld volgens hem op dit moment geconfronteerd wordt met diep wantrouwen op een politiek niveau. „De oorzaken daarvan liggen in een aantal gebeurtenissen die we over het afgelopen decennium hebben gezien: terrorisme, het conflict in het Midden-Oosten, immigratie, de financiële crisis en het toegenomen gebrek aan vertrouwen in alle basale instituties die ten grondslag liggen aan een kapitalistische democratie.”

Hebben politici in Amerika en Europa zich met de verkeerde onderwerpen bezig gehouden?

„Het Amerikaanse politiek systeem heeft nagelaten een antwoord te geven op een golf van immigratie met name uit Mexico. Maar ook als het gaat om basale zaken als zorgen voor een gezonde begroting heeft het politiek systeem geen resultaten laten zien en mensen zijn daar boos over.”

Wat moet volgens u hierop het antwoord zijn?

„Als ik naar Nederland kijk, dan denk ik dat de politiek heeft nagelaten de problemen te adresseren waar mensen zich zorgen om maakten. Dat is het probleem in Europa meer in het algemeen. Waar ik me zorgen over maak is dat wij steeds meer op Europa gaan lijken. Door de intense polarisatie is ook ons politiek systeem in een verlammende impasse terecht gekomen. Nu zijn we bijna net zo krachteloos als de Europese Unie.”

Is dat de reden waarom deze financiële crisis niet lijkt op te houden?

„In tegenstelling tot de recessies die we tot nu toe gezien hebben, gaat deze veel langer duren. Maar er komt wel een einde aan. De vraag is alleen of we het oude niveau snel weer zullen halen.”

Ondertussen floreert China economisch. Volgens de Singaporese oud-diplomaat en filosoof Mahbubani heeft u altijd Azië over het hoofd gezien.

„Dat Chinese model ziet er aantrekkelijk uit. Ze kunnen daar snelle besluiten nemen, ze kunnen snel groeien enzovoorts. Maar ik denk dat mensen vergeten wat de problemen met dit soort autoritaire regimes zijn. Allereerst is het Chinese economische model niet houdbaar. Het is afhankelijk van Amerikaanse consumenten. Je kunt dat groeitempo niet in stand houden door alleen maar geld te stoppen in infrastructuur en investeringen. Dat zal op een zeker moment met een grote klap naar beneden komen. China heeft een hoog inflatieniveau en een bubble in de huizenmarkt. Ik denk dat mensen over een jaar kunnen terugkijken en zeggen: ‘Nadat de Chinese bubble barstte, zag het plaatje er ineens niet al te best uit’. Dit houd ik voor zeer goed mogelijk. China kan snel vooruit komen, omdat er geen verantwoording hoeft te worden afgelegd aan de burgers. Daardoor is er een hoog niveau van corruptie vooral in de lagere regionen van het bestuur. Veel boeren, bezitters van vastgoed, gewone mensen worden voortdurend bedonderd door ontwikkelaars en de lokale partijbonzen. En niemand wordt er ooit voor ter verantwoording geroepen. Dat creëert veel sociale onvrede. Zolang de groei doorgaat kunnen zij dat soort onvrede in de hand houden. Maar als er een economische terugval komt, zal het Chinese politieke leiders opbreken dat het hun ontbreekt aan legitimiteit. Mahbubani stelt dat er een soort cultureel onderscheid zou zijn tussen Chinezen en westerlingen, zodanig dat een Chinees zich makkelijker schikt in zijn lot. Ik geloof dat gewoon niet.”

Hij stelt dat in China, of Aziatische staten in het algemeen, niet het individu maar het collectief in het middelpunt staat.

„Dat zijn van die culturele generalisaties die niet waar te maken zijn. Zuid-Korea, Indonesië, Japan, Taiwan, hebben allemaal tamelijk effectieve democratische regimes, waar mensen is toegestaan de regering te kritiseren en leiders te kiezen. De belangstelling voor Mahbubani weerspiegelt de onzekerheid van westerse liberale intellectuelen. Maar één ding is interessant als je naar hedendaags Azië kijkt, namelijk hoe weinig oorspronkelijke denkers het heeft voortgebracht. Mahbubani is in wezen de enige Aziatisch denker die veel wordt geciteerd. Maar hij is geschoold in Groot-Brittannië en drukt zich uit in het Engels. Het Westen blijft de bron van ideeën blijft. Ik wil niets afdoen aan wat er in de Aziatische regio is bereikt, want dat is vrij indrukwekkend, maar ik wil waarschuwen tegen het extrapoleren van de lijn recht omhoog in de toekomst, terwijl het Westen gelijktijdig afglijdt.”

Iemand als de historicus Niall Ferguson heeft aannemelijk gemaakt dat het Amerikaanse imperium bezig is in elkaar te storten.

„We hebben een periode van twee decennia na de val van de Berlijnse Muur achter de rug. In die periode waren de VS de enige supermacht. En ik denk dat dit soort van hegemonistische positie een anomalie is. Dus keren nu terug naar een multipolaire wereldorde, waar India, China en Brazilië ook belangrijke spelers zijn. Maar ik ben nog steeds van mening dat alleen de democratische ideologie een universele geldigheid heeft.”